Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Rola muzyki w estońskim odrodzeniu narodowym PDF Drukuj Email

Estoński festiwal tańca

Bardzo często Estończycy nazywani są „śpiewającym narodem”. Miano to pozyskali sobie dzięki długiej tradycji festiwali pieśni datujących się od czasu przebudzenia narodowego 1 mającego miejsce w połowie XIX stulecia.

Wtedy to właśnie miał miejsce pierwszy estoński festiwal muzyki, który odegrał fundamentalna rolę w rozwoju estońskiej kultury, świadomości narodowej oraz tożsamości. Dziś muzyka chóralna uznawana jest za wizytówkę Estonii, a zbiory Estońskiego Muzeum Literatury liczą ponad 1 300 000 stron pieśni ludowych. Jedynie Irlandia może poszczycić się bogatszą kolekcją 2.

Wszystko zaczęło się w 1865 r., kiedy to powstało w Tartu (dawnym Dorpacie) Towarzystwo – Teatralno – Śpiewacze : „Vanemuine”. Wystąpiło ono z inicjatywą urządzenia estońskiego święta śpiewaczego w półwiecze zniesienia poddaństwa osobistego chłopów w guberni inflandzkiej 3. Po długotrwałych zabiegach organizacyjnych pierwsze Ogólno estońskie Święto Pieśni odbyło się w Tartu w dniach 18 – 20 czerwca 1869 r. Wzięło w nim udział ok. tysiąca śpiewaków i muzyków, przy czym udział brały tylko chóry męskie, gdyż obecność kobiet na tej uroczystości uznano za niestosowną i dyskusyjną z moralnych względów (sytuacja taka miała miejsce do 1891 r., kiedy to zezwolono także na występy kobiet 4).

Co ciekawe podstawę pierwszego festiwalowego repertuaru stanowiły pieśni niemieckie. Do nielicznych estońskich pieśni zaliczyć można tę zatytułowaną Moja Ojczyzna, moje szczęście i radość 5 (patrz: załącznik 1), która stała się estońskim hymnem narodowym, oraz pieśni „Aż umrę”, i „Moja ojczyzna jest moją miłością6. Święto zgromadziło około 20 tyś. słuchaczy, ze wszystkich zakątków Estonii. Uroczystość ta nie była jednak tylko i wyłącznie zwyczajnym muzycznym festiwalem - stała się ona pierwszą manifestacją estońskiej jedności narodowej7.
Od samego początku wspomniany wyżej festiwal bardzo silnie związany z dążeniami niepodległościowymi. W 1896 roku rosyjska gazeta Novoje Vremja nie bez racji napisała, że śpiew w krajach bałtyckich pełny jest polityki. Tylko pięć pierwszych festiwali miało swoje miejsce w Tartu, kolejne festiwale, aż po dzień dzisiejszy odbywały się już w Tallinie8.

Z każdym kolejnym festiwalem9 liczba uczestników stale rosła, podobnie zresztą jak udział estońskiego repertuaru. Jak pisze Evi Arujarv „ śpiewanie ma moc”. Wskazuje on na niebagatelną rolę estońskiej muzyki w odrodzeniu narodowym i kształtowaniu się poczucia jedności i siły, tak niezbędnej temu małemu narodowi do wybicia się na niepodległość. Powołuje się on na opinię znanego amerykańskiego socjologa – Roberta Putnama, który uważa, że istnieje silny związek między działaniami podejmowanymi wspólnie przez społeczeństwo a tradycją śpiewów chóralnych. Jego zdaniem ten środek muzycznego przekazu wzmacnia w ludziach poczucie wzajemnego zaufania i poczucia bezpieczeństwa, co z kolei przekłada się na konkretne działania i funkcjonowanie społeczeństwa jako całości 10.

Mimo zmienności estońskich losów śpiew był tym co towarzyszyło Estończykom niezmiennie. Tradycyjne pieśni i melodie skutecznie konserwowały tradycję i podtrzymywały narodowego ducha, którego ani okupacja rosyjska, ani niemiecka a później sowiecka nie potrafiły stłamsić. Arujarv nazywa sposób w jaki festiwal i śpiew wpłynął na estońską historię strategią kameleona. Pozornie niegroźny festiwalowy śpiew, (który często wykorzystywany był przez obce mocarstwa jako narzędzie wpływu i propagandy) powoli, ale skutecznie budził Estończyków z uśpienia i podtrzymywał ich na duchu. Nawet w czasach największego stalinizmu11, kiedy to uroczystość rozpoczynała komunistyczna procesja, na scenie czytano listy dziękczynne skierowane do Stalina i wychwalające nową władzę, a większość repertuaru miała zdecydowanie sowiecki charakter potrafiono w festiwalu przemycić narodowe przekazy, bardzo często nieczytelne dla sowieckiej władzy. Ludzie godzinami słuchali komunistycznych sloganów i nacechowanego ideologicznie repertuaru czekając na bardzo często jedną estońską pieśń, którą przez dziesięciolecia było „My Native Land, My Dearest Love” (najczęściej śpiewaną na zakończenie), którą mogli zaśpiewać wspólnie z rodakami12. Festiwal stal się okazją do publicznego zademonstrowania tego, że Estończycy nadal czują się silni, że nie zatracili swojego poczucia identyfikacji i przynależności narodowej.

Festiwal stał się dla tego narodu niejako źródłem witalnej siły pozwalającej mu trwać13. W 1960 r. architekt Alar Kotli zaprojektował nowa festiwalową scenę, która była ogromnym i śmiałym osiągnięciem architektonicznym jak na tamte czasy (patrz: załącznik ). W 1969 w setną rocznicę festiwalu śpiewało na niej 24. 5 tyś. ludzi14.

Gustaw Ernesaks

Ogromne znaczenie dla powojennej historii festiwalu ma postać dyrygenta chóru i kompozytora Gustawa Ernesaksa (1908 –1993), od którego to właśnie wyszła inicjatywa wznowienia festiwalu po wojnie. Był on także założycielem sławnego w tamtych czasach Państwowego Akademickiego Chóru Męskiego (RAM)15 będącego jednym z nielicznych zespołów, którym władze sowieckie zezwalały na koncertowanie poza granicami ESRR. To on nazywany przez Estończyków „ojcem piosenki”, uważany jest przez wielu za lidera śpiewającej rewolucji, swoisty powojenny symbol narodowy. W 2004 roku został w Tallinie postawiony pomnik Ernesaksa, w miejscu w który z niewielkiego wzniesienia spogląda dziś na salę koncertową w której odbywa się festiwal16.

Estońska śpiewająca rewolucja

Niewątpliwie następstwem wyżej opisanych zjawisk była estońska „śpiewająca rewolucja”, która rozpoczęła się latem 1986 17 roku, kiedy to przez Estonię przetoczył się masowy protest wobec sowieckich planów budowy odkrywkowych kopalni fosforowych. W czasie wieców ludzie trzymając się za ręce śpiewali tradycyjne, patriotyczne pieśni. W amfiteatrze na placu Śpiewaków w Tallinie od maja 1988 roku, zbierało się spontanicznie około 100 tys. osób śpiewających stare i nowe pieśni patriotyczne. W tym samym miejscu 11 września Front Ludowy zorganizował manifestację pod nazwą „ Pieśń Estonii 1988” , która zebrała 300 tyś. uczestników18. Bez wątpienia śpiewająca rewolucja była unikalnym fenomenem na skalę światową. Ludzie wyrażali swoje uczucia i dążenia drogą całkowicie pokojową, bo poprzez śpiew. To muzyka właśnie była bronią i jednocześnie tarczą Estończyków w swoim dążeniu do nie podległości. W 2007 r. powstał film dokumentalny zatytułowany zatytułowanego „Śpiewająca rewolucja19. Jak mówi narrator filmu „Niektóre rewolucje są o nienawiści, niektóre o zemście, ale jedna była o nadziei i... muzyce. Muzyce, która ocaliła naród. Większość ludzi nie myśli o śpiewaniu, kiedy myśli o rewolucji. A to właśnie śpiew stał się bronią Estończyków podczas sowieckiej dominacji. Była to pokojowa, pozbawiona przemocy walka w pełnej przemocy okupacji.” Śpiewająca rewolucja” jest to historia o kulturze, która ocaliła naród”. Wydarzenia te wspomina także w filmie Mart Laar – opozycjonista, pierwszy premier demokratycznej Estonii: „Młodzi ludzie, nie dziesiątki a setki tysięcy, bez żadnej partyjnej przynależności, bez udziału polityków zbierali się razem by śpiewać, by dać temu narodowy nowego ducha. To właśnie była idea śpiewającej rewolucji”.

W 2003 roku Unesco włączyło estoński festiwal pieśni i tańca na listę ustnego i intelektualnego dziedzictwa ludzkości. Ostatni festiwal miał miejsce w 2004 rok, następny zgodnie z tradycją odbędzie się w 2009 roku. Mimo, że dziś Estonia jest wolnym i demokratycznym krajem, w którym każdy obywatel może kultywować swoją tradycję i wyrażać swoje narodowe uczucia, to jednak jak się wydaje festiwal nie traci na znaczeniu. Opinię tę potwierdzają sami Estończycy nie tylko liczbą uczestników przybywających na festiwal. Jak powiedziała mi jedna z moich rozmówczyń „To jest coś co bardzo trudno wytłumaczyć, a jeszcze trudniej zrozumieć nawet samym Estończykom. Nie wiem, to jest po prostu w środku. Nie jesteśmy narodem, który słynie z otwartości i spontaniczności i ja się z tym zgadzam, ale podczas tego festiwalu dokonuje się w nas jakaś metamorfoza. Widoczne jest to zwłaszcza podczas zakończenia festiwalu, kiedy śpiewana jest ostania pieśń, „Mój kraj jest moją miłością”. Jest to dosłownie mistyczne przeżycie. Tyle lat po odzyskaniu niepodległości ludzie wciąż śpiewają trzymając się za ręce, co dla nas nie jest wcale typowe, a gdy rozejrzysz się dookoła zobaczysz, że większość ludzi ma łzy w oczach, nawet tych młodych...20.

Autor: Monika Baranowska
Przypisy
1 W tym właśnie okresie kształtować się zaczęła estońska inteligencja narodowa, która w pierwszej kolejności zajęła się zbieraniem rodzimego folkloru, działalnością oświatową i wydawniczą. Za przykład służyć tu może choćby postać F. R. Kreuzwalda, który to po wieloletniej pracy polegającej na zbieraniu estońskich run, opublikował je następnie w epickim poemacie Kalevipoeg uznawanym za jedno z najważniejszych, jak i nie najważniejsze estońskie dzieło narodowe. Wszystkie te początkowe działania pierwszych estońskich intelektualistów, miały przede wszystkim na celu ochronę rodzimych tradycji (głownie o wiejskim charakterze) oraz języka, który był jednym z najważniejszych wyróżników tożsamości narodowej Estończyków, zwłaszcza w początkowym okresie, patrz: J. Lewandowski, Jesteśmy Estończykami, będziemy Europejczykami, [w:] http://jazon.hist.uj.edu.pl/zjazd/materialy/lewandowski.pdf, 15.05 2008, oraz: J. Jędras, Kiedy i jak ukształtowal się naród estoński, [w:] http://nasz-czas1.tripod.com/017/kiedy.html, 12.05.2008.
2 Dwanaście pytań o Estonię, Tallin 2006, s. 7.
3 Do tego momentu dni pieśni estońskiej miały charakter wyłącznie lokalny i odbywały się min. w Ozylii, Johvii i Laiuse, patrz: J. Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław 2002, s. 140.
4 Estonian song festiwals, Tallin 2004, s. 3.
5 Muzykę do tej pieśni napisał fiński muzyk Friedrich Pacius, słowa natomiast Johann Voldemar Jannsen z którego to właśnie inicjatywy powstało Towarzystwo Teatralno – Śpiewacze, patrz: Ibidem.
6 Do dwóch ostatnich z wymienionych wyżej pieśni muzykę skomponował młody wówczas estoński kompozytor – Aleksander Kunilaidy, słowa natomiast Lydia Koidula sławna estońska poetka, patrz: J. Lewandowaski, op. cit., s. 140
7 Estoński hymn narodowy, [w:] http://polska-estonia.webpark.pl/hymn.htm, 10.05. 2008.
8 The historical overview of Estonian Song Celebrations, [w:] http://www.laulupidu.ee/vana/eng/index.php?h=58fid=5-1, 12.05 2008.
9 festiwal odbywa się zazwyczaj raz na 5 lat
10 E. Arujarv, The power of song, [w:] Estonian culture, Talinn 2005, nr 2, s. 4.
11 Pierwszy powojenny festiwal odbył się w 1947 r. patrz: E. Arujarv, The Estonian song festival: a chameleon strategy, [w:] Estonian culture, Talinn 2004, nr 1, s. 16 – 17.
12 Ibidem.
13 Estonian music, [w:] http://www.esis.ee/ist2000/einst/culture/estmusic.htm, 12.05 2008.
14 The historical overview of Estonian Song Celebrations, op. cit.,
15 Chór ten założony został w 1944 r. Od tego czasu utrzymuje się w czołówce światowej męskich chórów. Do 2005 roku grupa dała 6000 koncertów na całym świecie, patrz: J. Sang, The Estonian National Male Choir, [w:] Estonian culture, 2005, nr 2 s. 6.
16 Music in Estonia, [w:] http://www.emic.kul.ee/InglE/history.htm, 12.05 2008, oraz: Gustav Ernesaks, [w:] http://www.emic.kul.ee/JngIe/composers/Ernesaks,%20Gustaw.html, 12.05 2008, Gustav Ernesaks, [w:] http://en.wikipedia.org/wiki/Gustav_Ernesaks, 12.05 2008.
17 W niektórych źródłach jako początek śpiewającej rewolucji pojawia się także rok 1988, co niewątpliwie wynika z trudności określanie konkretnej daty dla tak złożonego zjawiska społecznego jakim były przemiany i ruch określony tym mianem, patrz: J. Kostrzak, Historyk świadkiem historii, czyli o mojej przygodzie z Estonią,[w:] http://polska-estonia.webpark.pl/historyk.htm, 12.05 2008
18 J. Lewandowski, Jesteśmy Estończykami, będziemy Europejczykami, [w:] op. cit.,
19 Śpiewająca rewolucja, reż. J. Tusty, M.C Tusty, 2007, fragmenty filmu i wypowiedzi jego bohaterów są także dostępne na stronie poświęconej filmowi, patrz: http://www.singingrevolution.com/cgi-local/content.cgi?pg=7
20 Wywiad z Ege Kirik, Tallin 15. 04. 2008 r.
Bibliografia
Książki i inne publikacje:
Arujarv E., The Estonian song festival: a chameleon strategy, [w:] Estonian culture, Estonian Institute, Talinn 2004.
Arujarv E., The power of song, [w:] Estonian culture, Estonian Institute, Talinn 2005.
Dwanaście pytań o Estonię, Instytut Estoński, Tallin 2006
Estonian song festiwals, Estonian Institute, Tallin 2004
Lewandowski J., Historia Estonii, Ossolineum, Wrocław 2002
Sang J, The Estonian National Male Choir, [w:] Estonian culture, Estonian Institute 2005
Artykuły ze stron internetowych:
Jędras J., Kiedy i jak ukształtowal się naród estoński, [w:] http://nasz-czas1.tripod.com/017/kiedy.html, 12.05.2008
Kostrzak J., Historyk świadkiem historii, czyli o mojej przygodzie z Estonią,[w:] http://polska-estonia.webpark.pl/historyk.htm, 12.05 2008
Lewandowski J, Jesteśmy Estończykami, będziemy Europejczykami, [w:] http://jazon.hist.uj.edu.pl/zjazd/materialy/lewandowski.pdf, 15.05 2008.
The historical overview of Estonian Song Celebrations, [w:] http://www.laulupidu.ee/vana/eng/index.php?h=58fid=5-1, 12.05 2008
Strony internetowe:
Estoński hymn narodowy, [w:] http://polska-estonia.webpark.pl/hymn.htm, 10.05. 2008.
Estonian music, [w:] http://www.esis.ee/ist2000/einst/culture/estmusic.htm, 12.05 2008
Gustav Ernesaks, [w:] http://www.emic.kul.ee/JngIe/composers/Ernesaks,%20Gustaw.html, 12.05 2008
Gustav Ernesaks, [w:] http://en.wikipedia.org/wiki/Gustav_Ernesaks, 12.05 2008.
http://www.singingrevolution.com/cgi-local/content.cgi?pg=7
Music in Estonia, [w:] http://www.emic.kul.ee/InglE/history.htm, 12.05 2008
Inne:
Śpiewająca rewolucja, , reż. J. Tusty, M.C Tusty, 2007,
Wywiad kwestionariuszowy z Ege Kirik, Tallin 15. 04. 2008 r.

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »