Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Globalizacja PDF Drukuj Email

Pojęcie Globalizacji

Lata 80 i 90 przyniosły niewątpliwie największe zmiany społeczno-gospodarcze od czasów rewolucji industrialnej w XIX wieku.
Szybko zachodzące procesy zmian najbardziej dostrzegalne są na polu gospodarczym, lecz dotyczą one także sfery pozagospodarczej w tym także świata polityki.

Pojecie globalizacji jest terminem stosunkowo nowym. Pojawiło się ono w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku, aby określić głębokie przeobrażenia w gospodarce światowej, będące wynikiem liberalizacji stosunków gospodarczych, zmniejszenia roli państw w gospodarce, internacjonalizacji kapitału, rewolucji informatycznej i wzrostu znaczenia międzynarodowych korporacji1.

Mimo iż samo pojęcie jest stosunkowo nowe, zdaniem Winieckiego globalizacja nie jest czymś nowym w dziejach świata. Globalna jego zdaniem była gospodarka Rzymu czy Kartaginy, a w okresie „złotego wieku” liberalnego kapitalizmu (kiedy to globalizację nazywano internalizacją) była bardziej zglobalizowana niż do niedawna2.

Podobnego zdania jest laureat nagrody Noba w dziedzinie ekonomii - K. Sen. Uważa on, że globalizacja nie jest zjawiskiem nowym, trwa ona jego zdaniem od najdawniejszych czasów rozwijając się poprzez podróże, handel, migracje, a także przez upowszechnienie kultury, techniki i nauki. Sen nie uważa także iż globalizacja oznacza podporządkowanie świata Zachodowi. Przyznaje on wprawdzie, iż pod koniec ostatniego tysiąclecia impulsy płynęły głownie z Zachodu, ale w jego pierwszej połowie to Europa przyjmowała chińskie wynalazki, czy indyjską lub arabską matematykę. Ta światowa wymiana należy jego zdaniem do ogólnoludzkiego dziedzictwa, które wzbogaciło świat zarówno naukowo, kulturalnie, jak i materialnie. Sen zwraca także uwagę na fakt, iż mimo wielu głosów obwiniających procesy globalizacyjne za narastanie biedy i dysproporcji w świecie, to właśnie globalizacja doprowadziła do poprawy sytuacji materialnej wielu społeczeństw poprzez rozwój nowoczesnej technologii i gospodarki3.
Wielu badaczy początków globalizacji poszukuje jednak w konkretnym przedziale czasowym. I tak wielu za jej początek uważa okres pierwszych odkryć geograficznych czy w rewolucji przemysłowej końca XVII wieku. Pojawiają się też głosy, iż globalizacja sięga swymi początkami czternastego wieku, kiedy to wynalezienie druku doprowadziło do pierwszej rewolucji informacyjnej4.

Jak dotąd nie została jednak wypracowana jedna, powszechnie akceptowana definicja globalizacji. Wszechobecność tego pojęcia powoduje, że każdy posługujący się nim może nadać mu inną treść. Dla jednych ucieleśnieniem globalizacji jest Internet, dla innych kultura masowa czy działalność Światowej Organizacji Handlu lub Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Co istotne globalizacja jest zarówno pojęciem teoretycznym, stosowanym w bardzo wielu dyscyplinach nauki, hasłem ideologicznym, jak i dynamicznym zjawiskiem społecznym, co znacznie utrudnia jednoznaczne jej zdefiniowanie.

Początkowo proces globalizacji odnoszono jedynie do sfery stosunków gospodarczych. Zauważono, iż gospodarka światowa przestaje być konglomeratem gospodarek narodowych i coraz wyraźniej zmierza ku powstaniu jednej gospodarki globalnej, opartej na globalnych zasadach. Przykładem takiego pojmowania procesów globalizacji jest definicja Arzeniego według którego „globalizacja oznacza przesunięcie procesu integracji stopień wyżej, ponad i poza zwykłą współzależność, a jej następstwem staje się stapianie gospodarek narodowych w jedna funkcjonalną całość5.

W definicjach tego typu podkreślana jest najczęściej rosnąca współzależność gospodarek narodowych i integracja gospodarki światowej. U podstaw tego procesu leżeć ma dynamiczny rozwój pięciu sfer: rosnącej wymiany międzynarodowej, transferu kapitału, nowoczesnych metod komunikacji, postępu technologicznego i wzrostu mobilności społeczeństw6.

Z czasem jednak badacze tego zjawiska zaczęli zwracać uwagę także na pozaekonomiczne aspekty tego procesu, zarówno w sferze kulturalnej, społecznej, jak i politycznej. Terminem tym zaczęto określać zespół procesów, który prowadzi do zunifikowania praktyk politycznych, gospodarczych i kulturowych wywodzących się z zachodu i emanujących na pozostałe części świata.

W tym szerokim rozumieniu globalizacji mieści się definicja P. Sztompki według którego przez globalizację należy rozumieć „proces zagęszczania i intensyfikowania się powiązań i zależności ekonomicznych, finansowych, politycznych, militarnych, kulturowych, ideologicznych, między społecznościami ludzkimi, co prowadzi do uniformizacji świata w tych zakresach i odzwierciedla się w pojawieniu się więzi społecznych, solidarności i tożsamości w skali ponadlokalnej i ponadnarodowe" 7.

W. Anioł natomiast przez globalizację rozumie „zespół sprzężeń między ładami : ekonomicznym, prawnym, technicznym, moralnym, naukowym i artystycznym, których celem jest dążenie do ujednolicenia postaw życia społeczno-ekonomicznego i politycznego świata" 8.

Cechy globalizacji

Na wielowymiarowość i wieloaspektowość globalizacji zwraca uwagę David Held, kiedy pisze, że „globalizacja oznacza rozprzestrzenianie się oraz intensyfikację relacji społecznych, ekonomicznych i politycznych między poszczególnymi regionami i kontynentami. Jest zjawiskiem wielowymiarowym, obejmującym wiele rozmaitych procesów o różnej skali czasowej9.

Bardzo istotną cechą globalizacji jest więc wielowymiarowość i wzajemne oddziaływanie na siebie bardzo wielu sfer. Zdaniem C. Mojsiewicza współczesna globalizacja obejmuje następujące dziedziny:
-ekonomiczno-techniczną
-polityczno-społeczną
-kulturową, naukową, aksjologiczną, komunikacyjno-informacyjną10.
Podobną typologię proponuje M. Piertraś wyróżniając pięć „ścieżek” globalizacji :
-gospodarczą
-informacyjną
-kulturową
-ekologiczną
-polityczną11.

Sfery te oczywiście wzajemnie się warunkują i zazębiają, co stanowi zresztą cechę charakterystyczną globalizacji.
Tę wielowątkowość i wielowymiarowość opisywanego zjawiska podkreśla także R. Kapuściński. Zwraca on także uwagę na fakt, iż zjawisko globalizacji nie funkcjonuje na jednym poziomie, lecz jest wielopoziomowe. Pierwszy poziom to poziom „oficjalny” przez który rozumie Kapuściński takie zjawiska jak swobodny przepływ kapitału, funkcjonowanie wolnego rynku i ponadnarodowych firm i korporacji, najnowsze technologie komunikacyjne czy kulturę masową. Drugi poziom globalizacji, odsłania jej ciemną stronę, bowiem ze zdobyczy globalizacji czerpie także świat przestępczy. Umiędzynaradawia się więc działalność mafii, handel narkotykami i bronią, czy pranie brudnych pieniędzy i inne oszustwa finansowe.

Istota globalizacji, jej wady i zalety

Przez rozwój nowoczesnych środków komunikacji elektronicznej coraz trudniej jest te negatywne zjawiska kontrolować, zwłaszcza że zdaniem Kapuścińskiego rola państwa, które niegdyś dysponowało monopolem na stosowanie przemocy ulega systematycznemu osłabieniu. Jest wreszcie trzeci rodzaj globalizacji obejmujący swym zasięgiem różnego rodzaju formy życia społecznego, takie jak międzynarodowe organizacje pozarządowe, różnego rodzaju ruchy czy sekty. Jej rozwój świadczyć ma o fakcie nie odnajdywania się dużej części społeczeństw w tradycyjnych strukturach symbolizowanych przez państwo, naród czy kościół. Instytucje te słabną na rzecz różnego rodzaju mniejszych organizacji, w których ludzie organizują się wedle własnych potrzeb i zainteresowań. Proces ten zadaniem Kapuścińskiego ma zarówno pozytywne, jak i negatywne strony. Do negatywnych zalicza on brak możliwości jakiejkolwiek kontroli tego typu organizacji, co może być bardzo niebezpieczne, o czym najdobitniej świadczą zamachy z 11 września12.

Zdaniem Katarzyny Marzędy istotą procesów globalizacji jest zmiana. Dotychczasowe pojęcia miejsca, dystansu, czy granic straciły swe pierwotne znaczenie, a procesy i zjawiska społeczne zachodzą bez wyraźnej lokalizacji terytorialnej, ponad granicami państw narodowych. Zmianie uległo więc nie tylko znaczenie terytorialnych odległości, ale również rola i znaczenie państw narodowych, organizacji międzynarodowych oraz wszystkich innych podmiotów, na które procesy globalizacyjne oddziaływują13.

Spadek znaczenia państw narodowych jest bardzo często podkreślanym aspektem zmian globalizacyjnych. Na globalnym rynku państwo nie jest w stanie kontrolować i regulować procesów gospodarczych w takim stopniu jak dawniej. Zostaje ono w tej sferze zastępowane przez takie organizacje jak Międzynarodowy Fundusz Finansowy, Bank Światowy czy korporacje transnarodowe. Coraz częściej też powstają różnego rodzaju instytucje ponadnarodowe, także o charakterze politycznym, czego najlepszym przykładem jest Unia Europejska.

Prowadzi to do zacieśnienia się więzi i wzajemnych współzależności między państwami, oraz do przekazywania coraz większej liczby uprawnień instytucją o charakterze ponadnarodowym. Ten proces integracji wraz z międzynarodową współzależnością i postępem naukowo-technicznym stanowi zdaniem A. Zorskiej zasadniczą cechę procesu globalizacji14.

Anthony Giddens jest z kolei zdania, iż to intensyfikacja relacji społecznych na światową skalę stanowi jedną z najważniejszych zmian jakie przyniosła ze sobą globalizacja. Dzięki niej zjawiska regionalne, pozostające co prawda w realnym oddaleniu geograficznym, wiążą się ze sobą, mając swoje każdorazowe odpowiedniki w innej części globu15.

Olbrzymią rolę w opisanych powyżej procesach pełni rozwój nowych technologii na czele z Internetem. Świat za sprawą rozwoju nowoczesnych środków komunikowania i przekazywania informacji coraz bardziej się „kurczy”, upodabniając się do McLuhanowskiej ”globalnej wioski”16. W rezultacie tej „kompresji czasu i przestrzeni” następuje znikanie dystansu między ludźmi, przy jednoczesnym zacieśnianiu się więzów współzależności, co tworzy coraz bardziej rozbudowany mechanizm sprzężenia zwrotnego.

Taka sytuacja z kolei rodzi konieczność usuwania wszelkich barier kulturowych i opierania wszelkich stosunków na relacjach uniwersalnych, czytelnych i zrozumiałych w każdym miejscu i czasie. Doprowadza to do uniformizacji w skali globalnej wartości, standardów zachowań, aspiracji, celów i dążeń, co G. Ritzer nazywa procesem „macdonaldyzacji społeczeństw”17.

Rewolucja informacyjna a globalizacja

Gwałtowny rozwój mediów elektronicznych oraz dynamiczna ekspansja technologii informacyjno - komunikacyjnej zrewolucjonizowała praktycznie wszystkie dziedziny ludzkiego życia. Rozwój nowych technologii w sferze komunikowania oraz pozyskiwania i dostępu do informacji uruchomił proces określany mianem rewolucji informacyjnej bądź elektronicznej.

Owa rewolucja informacyjna zdaniem A. Giddensa jest pierwszym i najważniejszym czynnikiem globalizacji. Należy jednak pamiętać, iż dostęp do zaawansowanych technologii, będących przecież nośnikiem informacji nie jest równomierny w skali całego globu, a nawet w miejscach gdzie jest on możliwy nie wszyscy mogą w równym stopniu z niego korzystać. Trudno mówić o rewolucji komunikacyjnej w skali światowej, gdy tylko 2% ludzi na świecie ma dostęp do Internetu. Cala rewolucja technologiczna i informacyjna dokonuje się więc w świecie ludzi bogatych. Cywilizacja zachodnia wytwarza dziś połowę światowego PKB, którym dysponuje jednak jedyne 15%18 ludzkości. Główny więc problemem wiążącym się z globalizacją, to wyłączenie z tego procesu większości rozwijającego się świata.
Globalizacja obok niewątpliwych korzyści niesie za sobą także wiele ujemnych konsekwencji, takich jak wzrost nierówności ekonomicznych, co prowadzi do zepchnięcia ogromnej części mieszkańców świata na margines pozbawiony szansy na udział w dobrodziejstwach tego procesu. Zdaniem R. Fortnera zamiast o „globalnej wiosce” powinniśmy raczej mówić o „globalnej metropolii”, co lepiej jego zdaniem oddaje jego istotę tego procesu, gdyż zwraca uwagę na fakt występowania dysproporcji i nierówności19.

Mimo tych kontrowersji fundamentalne znaczenie rewolucji informacyjnej dla procesów zachodzących we współczesnym świecie jest bezdyskusyjne. Tak jak poprzednia rewolucja przemysłowa przekształciła społeczeństwo agrarne w społeczeństwo industrialne, tak rewolucja informacyjna była przyczyną istotnych przeobrażeń społecznych, które prowadzą do powstania społeczeństwa określanego mianem społeczeństwa informacyjnego.

Wpływ globalizacji na sferę polityki

Proces globalizacji, a co za tym idzie postęp naukowo - techniczny, zwłaszcza w sferze środków masowej komunikacji miał ogromny wpływ na przeobrażenia w obszarze polityki. Dzięki niemu radykalnie zmieniły się sposoby komunikacji władzy z obywatelami, która uzyskała niespotykane dotąd możliwości dotarcia do swoich wyborców. Było to bardzo istotne, zwłaszcza w okresach wzmożonych działań komunikacyjnych, a mianowicie podczas kampanii wyborczych, które stopniowo wraz z rozwojem nowoczesnych środków masowego przekazu ulegały coraz większej profesjonalizacji. Biorąc za kryterium profesjonalizację kampanii wyborczych, wynikającą z całego dokonującego się w historii procesu zmian technologicznych można wyróżnić trzy podstawowe rodzaje kampanii wyborczych:
● premodernizacyjną
● modernizacyjną
● postmodernizacyjną
Na potrzeby niniejszej pracy przy charakteryzowaniu poszczególnych rodzajów kampanii skupie się głównie na aspektach komunikacji władzy z obywatelami, które wraz z upływem czasu ulegać zaczęły znacznym zmianom.

Pierwszy rodzaj kampanii charakterystyczny jest dla lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Cechuje ją wysoki stopień decentralizacji i ukierunkowanie na bezpośredni kontakt z wyborcą, podczas rozmów prowadzonych w domach (tzw. agitariusze „od drzwi do drzwi”)oraz na licznie organizowanych spotkaniach publicznych czy festynach. Obok komunikacji bezpośredniej okres ten cechuje także komunikacja poprzez liczne materiały drukowane, takie jak np. manifesty partii, biografie kandydatów, broszury czy ulotki.

Drugi rodzaj kampanii- tzw. kampania modernizacyjna przypada na okres lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Tutaj w komunikowaniu politycznym olbrzymią rolę zaczyna odgrywać przekaz telewizyjny. Powoduje to centralizację działań partii, a co za tym idzie standaryzację przekazywanych komunikatów, oraz wzrost znaczenia fachowców i ekspertów z zakresu marketingu politycznego. Dominować zaczynają pośrednie kontakty polityków z wyborcami, a podstawowymi kanałami komunikowania stają się radio, prasa a przede wszystkim telewizja.

Ostatnim rodzajem kapani jest kampania postmodernizacyjna, której początki datowane są na wczesne lata dziewięćdziesiąte. Nierozerwalnie wiąże się ona z rozwojem nowoczesnych technik telekomunikacyjnych, w których największą rolę pełnią sieci komputerowe (Internet) oraz telewizja kablowa i satelitarna. W wyniku tych zmian działania partii uległy znacznej decentralizacji, obniżył się także stopień ich standaryzacji. Przekaz polityczny dzięki wykorzystaniu Internetu adresowany zaczął być do poszczególnych segmentów społeczeństwa, a nawet do poszczególnych rodzin czy jednostek. Dominującą w tej kampanii stała się podobnie jak to miało miejsce w kampanii modernizacyjnej komunikacja za pomocą mediów, lecz różnica polega na tym, iż w przypadku kampanii postmodernizacyjnej lokalizacja przekazu medialnego ma miejsce nie tylko na poziomie krajowym, ale także regionalnym, co czyni go bardziej zindywidualizowanym

Zdaniem J. A. Chodubskiego proces globalizacji niosący ze sobą takie zjawiska, jak wzmożona ruchliwość przestrzenna ludzi, będąca jej konsekwencją wielokulturowość i odchodzenie od tradycyjnych wartości spowodowały zjawisko „obcości” w życiu społeczno-politycznym, które ugruntowało kategorie marketingu politycznego. W jego wyniku życie polityczne upodabniać się zaczęło do rynku, na którym podstawowe znaczenie ma „podaż” i „popyt”. Uczyniło to zdaniem Chodubskiego z obywatela anonimowego konsumenta nabywającego „produkty podaży”. W świecie polityki owa anonimowość powoduje, że obietnice wyborcze nie zobowiązują polityków, następują częste zmiany opcji politycznych, pojawia się lansowanie wciąż nowych wizji i programów działania. Działania polityczne stają się powierzchowne, przelotne, nastawione na doraźny efekt, a władza sprawowana jest w sposób instrumentalny.


Autor: Monika Baranowska
Przypisy
1 Hanzlik M., Świat bez granic. Globalizacja a społeczeństwo informatyczne, [w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J.,Bacher R., Łódź 2005.
2 tamże, s.104.
3 Mojsiewiczem C., Świat w którym żyjemy, Poznań 2003, s. 51-52.
4 Globalizacja, [w:] Leksykon politologii, (red.) Antoszewski A., Herbut R., Wrocław 2002.
5 Globalizacja, op. cit.,
6 Romaniuk K., Globalizacja zła-terroryzm w historii, [w:] Wspólnota polityczna w dobie globalizacji. Między jednością a różnorodnością, (red.) Maryl K., Mojski M., Romaniuk K., Warszawa 2003, s. 47.
7 Dzwończyk J., Społeczeństwo informacyjne wobec wyzwań globalizacji, .[w:]Globalizacja, integracja, transformacja,( red) Backera R., Marszałek-Kawy J. Modrzynskiej J., Toruń 2004, s. 319.
8 Leksykon politologii, op. cit.,
9 Kowalska M., Globalizacja i demokracja-konflikt czy współokreślanie się?[w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J. Bacher R., Łódź 2005, s. 81.
10 Mojsiewicz C., op. cit., s. 55.
11 Dzwończyk J.,op. cit., s. 319.
12 Gazeta Wyborcza, 2001 nr. 228.
13 Marzęda K., Globalizacja a globalne społeczeństwo obywatelskie, [w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J., Bacher R., Łódź 2005, s. 28 - 29.
14 Zorska A., Ku globalizacji?. Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej., Warszawa 1998, s. 16-17.
15 Burszta W.J., Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 159.
16 Termin ten wprowadził pod koniec lat 60 kanadyjski teoretyk mediów Marshall MCLuhan .Opisał on trend obalania przez nowe media elektroniczne barier czasowych i przestrzennych, co umożliwia ludziom komunikacje na masową skalę. W wyniku tych procesów ogromny i trudny do ogarnięcia niegdyś świat miał się ”skurczyć” do rozmiarów „globalnej wioski”.
17 Hanzlik M., op. cit., s. 107.
18 Mojsiewicz C, op. cit., s.53.
19 Ociepka B., Komunikacyjne ścieżki globalizacji [w:] Wkraczając w XXI wiek-między globalizacją a zróżnicowaniem, (red.) Stadtmuller E, Wrocław 2003, s. 58.
BIBLIOGRAFIA:
Opracowania książkowe:
1. Burszta W.J., Antropologia kultury, Zysk i S-ka, Poznań 1998.
2. Dzwończyk J., Społeczeństwo informacyjne wobec wyzwań globalizacji, .[w:] Globalizacja, integracja, transformacja, ( red) Backera R., Marszałek-Kawy J. Modrzynskiej J., Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004.
3. Hanzlik M., Świat bez granic. Globalizacja a społeczeństwo informatyczne, [w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J.,Bacher R., Ibidem, Łódź 2005.
4. Kowalską M., Globalizacja i demokracja-konflikt czy współokreślanie się?[w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J. Bacher R,, Ibidem, Łódź 2005.
5. Leksykon politologii, (red.) Antoszewski A., Herbut R., Alta 2, Wrocław 2002
6. Marzęda K., Globalizacja a globalne społeczeństwo obywatelskie, [w:] Europejska myśl polityczna wobec procesów globalizacji, (red.), Sobczak J., Bacher R., Ibidem, Łódź 2005.
7. Mojsiewiczem C., Świat w którym żyjemy, Ośrodek Badania Rynku Sztuki Współczesnej, Poznań 2003.
8. Ociepka B., Komunikacyjne ścieżki globalizacji [w:] Wkraczając w XXI wiek-między globalizacją a zróżnicowaniem,(red.) Stadtmuller E, Arboretum, Wrocław 2003.
9. Romaniuk K., Globalizacja zła-terroryzm w historii, [w:] Wspólnota polityczna w dobie globalizacji. Między jednością a różnorodnością, (red.) Maryl K., Mojski M., Romaniuk K., Elipsa, Warszawa 2003.
10. Zorska A., Ku globalizacji?. Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.
Prasa:
Gazeta Wyborcza, 2001 nr.228.

 
następny artykuł »
© EDUCENTRUM biuro(at)wos.org.pl

Angielski Geografia Ciąża Rosyjski Projektowanie stron Warszawa