Kontrola samorządu terytorialnego
Na straży demokracji wewnętrznej w samorządzie terytorialnym stoi kontrola sądowa, realizowana przez sądy administracyjne i sądy powszechne.
Badając ustawową genezę samorządu terytorialnego należy zwrócić uwagę na podstawowe funkcje ustawodawcy wobec samorządu. Tadeusz Bigo w przedwojennej publikacji z 1928 roku1 wskazywał na trzy podstawowe funkcje ustawodawcy względem samorządu.
Funkcje ustawodawcy względem samorządu
- powołującą (kreacyjną)2;
- określającą (determinującą);
- ochronną.3
Powyższe funkcje ustawodawcy wobec samorządu są podtrzymywane przez wielu autorów prac poświęconych kwestii ustawowego rodowodu samorządu terytorialnego. Tadeusz Bigo wskazuje, że o powołaniu samorządu przesądza ustawa. Teresa Rabska w publikacji zatytułowanej „Podstawowe pojęcia organizacji administracji” w trojaki sposób wiąże samorząd z prawem przedmiotowym:
- samorząd jako grupa społeczna, określona przez prawo;
- członkowstwo w samorządzie powstaje z mocy prawa;
- samorząd jako grupa społeczna posiadająca organizację, ustaloną w przepisach prawnych.4
Zbigniew Leoński, autor książki „Samorząd terytorialny w RP” uwyraźnia dwojaką rolę ustawy w konstytuowaniu samorządu:
- przepisy prawa gwarantują określonym grupom społecznym prawo do zarządzania „swoimi” sprawami;
- grupy te uczestniczą w wykonywaniu samorządu obligatoryjnie z mocy ustawy, co w praktyce oznacza, że członkiem samorządu można się stać z mocy ustawy, a nie dobrowolnie z mocy własnego oświadczenia woli.5
Bogdan Dolnicki z kolei akcentuje kwestię, że samodzielność jednostki samorządu terytorialnego określana jest przez prawo.6 Europejska Karta Samorządu Terytorialnego stanowi o działaniu samorządu terytorialnego w granicach określonych prawem.
Artykuł 7 Konstytucji RP stanowi, że wszelkie bez wyjątku organy publiczne działają na podstawie i w granicach prawa, a w konsekwencji sprawowanie funkcji administracyjnej kontrolowane jest przez sądy administracyjne właśnie pod względem legalności.
Zdaniem Wiesława Kisiela, twórcy artykułu „Ustawowa geneza samorządu terytorialnego”:
„Znaczenie ustawy dla samorządu terytorialnego jest wielorakie. Z jednej strony jest to ochrona przed regulacjami podstawowymi, mniemającymi adekwatnego umocowania ustawowego, za czym idzie ochrona sądowa. Równocześnie jednak związanie ustwą oznacza skrępowanie zasadą praworządności, wymagającą od każdej władzy publicznej wykazania się wyraźną podstawą prawną dla każdego działania”.7
Autor: Anna Płaza
Przypisy:
1 W Polsce tradycja samorządności sięga dawnych czasów historycznych. „Tradycja samorządności gmin miejskich była w Polsce w miastach królewskich i niektórych prywatnych od XIV do XVIII wieku, czyli w okresie monarchii stanowej i demokracji szlacheckiej. Unowocześnienie samorządu miast do warunków państwa oświeconego nastąpiło aktem Konstytucji 3 Maja, ale zostało przerwane przez imperialną Rosję. Do powstania rzeczywistego demokratycznego ustroju gminy jako wspólnoty samorządowej mieszkańców przyczyniły się następujące postanowienia ustawy samorządowej. Po pierwsze wprowadzono demokratyczne zasady ordynacji wyborczej do rady miejskiej. Gmina stała się samorządem terytorialnym, a nie najniższym szczeblem hierarchii organów władzy państwowej. Ponadto samorząd gminy otrzymał osobowość prawną, sądową, ochronę swoich praw, własność gminną jako tzw. mienie komunalne (grunty, budynki, lokale użytkowe, mieszkania komunalne, infrastruktura wodociągów i kanalizacji, dróg itd.), dochody własne i samodzielnie stanowiony budżet, własne podatki i opłaty, prawo stanowienia prawa lokalnego (obecnie miejscowego) – w tym planu zagospodarowania przestrzennego gminy. Również organ wykonawczy gminy, tj. zarząd gminy stał się w pełni podlegający demokratycznie wybieranej radzie, która uzyskała prawo wybierania samorządu, burmistrza i jego zastępców oraz skarbnika i sekretarza gminy. Powstanie własności komunalnej, własnych dochodów (w tym podatków) i budżetu stało się materialną podstawą funkcjonowania wspólnoty samorządowej zwanej gminą. Nadmienić trzeba, iż powstanie własności komunalnej było możliwe do zrealizowania dzięki przetrwaniu w Polsce Ludowej instytucji notariatu i ksiąg wieczystych, które nie istniały w większości państw komunistycznych, co negatywnie wpłynęło na charakter odradzania się w tych krajach samorządów terytorialnych.” [Za:] T. Bobowski: Przyszłość i teraźniejszość samorządności miejskiej w Świebodzinie oraz jej przybliżanie młodzieży w procesie nauczania historii, Czasopismo internetowe „Świebus”, [za:] http://www.schwiebus.pl/articles.php?id=7 z dn. 24. 07. 2008.
2 W nawiasach autor pracy podaje współczesną terminologię.
3 T. Bigo: Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1928, ss. 56 – 57.
4 T. Rabska: Podstawowe pojęcia organizacji administracji, [w:] System prawa administracyjnego, t. 1, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1977, ss. 340 – 342.
5 Z. Leoński: Samorząd terytorialny w RP, Warszawa 1999, s. 6.
6 B. Dolnicki: Samorząd terytorialny, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2003, ss. 26 – 29.
7 W. Kisiel: Ustawowa geneza samorządu terytorialnego, [w:] Prawo samorządu terytorialnego w Polsce, [red.] G. Polkowska – Nowak, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2005, s. 38.
|
