Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Transformacja ustrojowa w Polsce PDF Drukuj Email

Ośrodki opozycji politycznej w Polsce


W państwach bloku komunistycznego, najwcześniej w Polsce, powstały ośrodki opozycji politycznej. W 1976 roku został założony w Polsce:

- Komitet Obrony Robotników (KOR);
- Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela.

Powołane organizacje opozycyjne miały na celu akcentowanie problemu łamania praw człowieka w państwach komunistycznych. Po polskim „Sierpniu” nastąpił dalszy rozwój działalności opozycyjnej, pojawiły się niezależne od władzy państwowej związki zawodowe. Utworzono także niezależne oficyny wydawnicze, zaczęły wychodzić podziemne pisma opozycyjne. Sejm odwołał 19 września 1988 roku rząd Zbigniewa Messnera oraz powołał Mieczysława Rakowskiego na stanowisko prezesa Rady Ministrów. Wynikłe przemiany oficjalnie tłumaczono koniecznością kolejnych zmian w gospodarce, tym razem bardziej radykalnych.

„W rzeczywistości wobec coraz mniej stabilnej sytuacji społeczno - gospodarczej władze potrzebowały tzw. kozła ofiarnego, którym stał się rząd Messnera.”

Zbigniew Messner ( 1929 -) - działacz państwowy, premier Polski w latach 1985-1988. Ekonomista, pracownik naukowy. Studia ukończył w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Katowicach, w 1961 doktoryzował się na tej uczelni. W 1977 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. Od 1968 prorektor, a od 1975 rektor tej uczelni. Członek PZPR; od 1981 w Biurze Politycznym, równolegle sekretarz KW PZPR w województwie katowickim. Wicepremier ds. ekonomicznych od 1983 roku, 6 listopada 1985 roku - po mianowaniu Wojciecha Jaruzelskiego na funkcję Przewodniczącego Rady Państwa - powołany na Prezesa Rady Ministrów. Jako ekonomista miał się zająć wprowadzaniem trudnych reform gospodarczych („drugiego etapu reformy”), które w jego wydaniu okazały się kompletnym fiaskiem. Społeczeństwo w referendum w 1987 wypowiedziało się przeciwko proponowanemu „radykalnemu uzdrowieniu gospodarki” oraz odrzuciło „polski model głębokiej demokratyzacji życia politycznego”. W wyniku klęski referendum 19 września 1988 Messner złożył dymisję.

Za rządów Messnera przedstawiono program realizacyjny II etapu reformy gospodarczej, który uwzględniał nowe zasady polityki cenowo - dochodowej. Program ten ze względu na rosnące niezadowolenie społeczne przyczynił się do upadku rządów Messnera. Z kolei rząd Rakowskiego wystąpił z projektem kolejnej reformy, tzn. z programem konsolidacji gospodarki narodowej. Realizacji tego programu służyła ustawa Sejmu PRL z 24 lutego 1989 roku, a poprzedziły ją dwie inne ustawy uchwalone 23 grudnia 1988 r. „O podejmowaniu działalności gospodarczej" oraz „
O działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych”. Te dwa akty prawne miały zapoczątkować odejście od dotychczasowego sposobu zarządzania gospodarką i stać się ważnym etapem w budowie nowego modelu. Pozwalały, bowiem na tworzenie nowych przedsiębiorstw, znosiły różnorodne bariery ich funkcjonowania, na przykład w dostępie do kredytów, dawały dogodne warunki inwestorom zagranicznym i ulgi podatkowe kapitałowi zagranicznemu, m. in. trzyletnie wakacje podatkowe, znosiły uprzywilejowanie przedsiębiorstw państwowych, a także dopuszczały możliwość swobodnego dysponowania częścią majątku przedsiębiorstwa. Od tej pory w działalności gospodarczej miało być dozwolone wszystko, czego prawo nie zabraniało. Nowy rząd postulował liberalizację oraz stworzenie „socjalistycznej gospodarki rynkowej”, rozumianej jako samodzielność i respektowanie przez przedsiębiorstwa wymogów racjonalności i rachunku ekonomicznego, co znalazło potwierdzenie w czasie III
Ogólnopolskiej Konferencji Teoretyczno-Ideologicznej PZPR w lutym 1989 r. Wzorem lat poprzednich partia pozostawiała sobie możliwość kontrolowania procesów gospodarczych poprzez centralne planowanie. Podjęto jednocześnie przygotowania do rozmów z opozycją przy Okrągłym Stole.

Historyk Timothy Garton Ash stworzył neologizm „refolucja” w znaczeniu negocjacji, które charakteryzowały tamten okres zmian. („Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze”, 1990). Termin ten opisuje sytuację, w której na przykład polski model wypracowany przy Okrągłym Stole oznacza obalenie systemu poprzez zawiązanie sojuszu na rzecz reform.
„Ta »mieszanina reformy i rewolucji« zawiera silny i zasadniczy element »zmian odgórnych«, którym przewodziła oświecona mniejszość z będących u władzy partii komunistycznych. Istniał też drugi ważny element: powszechne naciski oddolne. Cykle protestów i represji w państwach komunistycznych doprowadziły do wynegocjonowana porozumień pomiędzy rządami i opozycją”.

Rozmowy były poprzedzone rokowaniami wstępnymi. Na ogół decydowano o jawności i porządku obrad, ustalano harmonogram czasowy problemów do rozstrzygnięcia. W trakcie pierwszego wydarzenia tego typu, w Polsce (6 lutego - 5 kwietnia 1989 r.), komuniści podjęli debatę nad reformą socjalizmu. Dysponowali jasno określonym celem strategicznym: uratowanie systemu, zachowanie władzy oraz wkomponowanie opozycji w system; uzyskanie legitymizacji poprzez porozumienie z opozycją i kontrolowanie odgórne reform; podzielenie się odpowiedzialnością.

Okrągły Stół - cele

Uczestnicy rozmów posiadali wytyczone cele działania przy Okrągłym Stole:

- Doprowadzenie do ugody w kwestii prezydenta;
- Szybkich i wspólnych wyborów parlamentarnych;
- Wprowadzenie opozycji do parlamentu;
- Rozstrzygnięcie wyników wyborów przed głosowaniem (Ewentualnie - po wyborach - na 4 lata utworzenie rządu wielkiej koalicji z udziałem „Solidarności”);
- Nowelizację ustawy o stowarzyszeniach;
- Wyznaczenie granicy dopuszczalnych ustępstw: dla opozycji 30%, a maksymalnie 35% miejsc w Sejmie;
- Uzyskanie mandatów radnych i senatorów;
- Legalizacja „Solidarności”;
- Umożliwienie prowadzenia działalności politycznej w stowarzyszeniach;
- Dostęp do mediów.

Większość tych celów udało się zrealizować. Jednak przy „Okrągłym Stole” komuniści zablokowali możliwość działania nowych partii politycznych. Mieli zamiar zmusić istniejące już opozycyjne partie polityczne do legalnego działania w ramach stowarzyszenia. Wydaje się, że w okresie Okrągłego Stołu nie byli przygotowani do rezygnacji z kierowniczej roli PZPR w państwie. W okresie Okrągłego Stołu pluralizm polityczny i społeczny rozumiano jako poszerzenie sceny politycznej o ruch związkowy, stowarzyszenia, kluby polityczne. W Polsce nie zakładano wprowadzenia pluralizmu politycznego, rozumianego jako legalną walkę o zdobycie lub utrzymanie władzy państwowej ugrupowań zróżnicowanych pod względem ideologiczno-programowym. Brak w PZPR woli wprowadzenia pluralizmu politycznego albo chociażby równoprawnego współdziałania w ramach dotychczasowej koalicji potwierdzały „Propozycje zasad współdziałania rządu i terenowych organów administracji państwowej z partiami koalicji rządzącej w nowym układzie politycznym" z 28 lutego 1989 r. Rakowski, jako szef rządu oraz surowy krytyk istniejącego sposobu sprawowania władzy zakładał, że w okresie przejściowym PZPR z tytułu swej przewodniej roli zachowałaby, na zasadzie koalicyjnej umowy, przywilej inicjatywy i koordynacji programowej i organizacyjnej. Rolę „arbitra" w wypadku powstania takiej konieczności mógłby spełniać przewodniczący Rady Państwa, a w przyszłości prezydent. PZPR zablokowała również dyskusję na rzecz odtworzenia samorządu terytorialnego oraz nie zgodziła się na zniesienie najbardziej restrykcyjnych przepisów Kodeksu karnego oraz Kodeksu wykroczeń, co postulowała opozycja. W kwestii zasięgu praw i wolności obywatelskich godzono się jedynie na rozszerzenie prawa działalności stowarzyszeń, związków zawodowych oraz umożliwienie części opozycji ograniczonego dostępu do parlamentu i środków masowego przekazu.
W latach 1989 – 1992, które historycy okręcają mianem okresu przemian „Okrągłego stołu”, przywrócono urząd Prezydenta.
„Na (…) spotkaniu w Magdalence 27 stycznia 1989 r. przyjęto wszystkie zasadnicze rozwiązania ustrojowe i polityczne, które w swojej istocie zostały niezmienione i wieńczyły porozumienia Okrągłego Stołu. (…) Okrągły Stół zamykał epokę PRL, choć jeszcze w czasie obrad nie zdawano sobie sprawy, że to zamknięcie jest całkowite. Wiedziano jednak, że rozpoczyna się jakiś okres przejściowy, który doprowadzi do ukształtowania się nowej rzeczywistości i nowej Polski. Miała ona niepowtarzalną szansę pokojowego wymknięcia się z komunizmu i pójścia własną drogą.

W dwa dni po obradach, w dniu 7 kwietnia 1989 r. dokonano nowelizacji konstytucji z 22 lipca 1952 roku, przywracając instytucje Prezydenta jako organu władzy wykonawczej oraz Senatu jako drugiej izby parlamentu. 9 lipca 1989 r. Zgromadzenie Narodowe przewagą jednego głosu na urząd Prezydenta wybrało Wojciech Jaruzelskiego.

Wybory prezydenckie w 1990 roku

W 1990 roku odbyły się po raz pierwszy w historii Polski powszechne wybory prezydenckie. W drugiej turze wyborów zwyciężył Lech Wałęsa. Propozycje prezydenta Wałęsy stworzenia silnej władzy prezydenta zostały zawarte w ustawie z dnia 17 października 1992 r. w tzw. małej konstytucji. Dawała ona silniejszą pozycję Prezydentowi w organach władzy. Był on nie tylko zwierzchnikiem sił zbrojnych, także wyznaczał kierunki polityki zagranicznej, mógł rozwiązywać parlament, a do zawetowania rozporządzeń Prezydenta potrzebna była większość 2/3 Sejmu. Prezydent miał także prawo ingerować w skład rządu, powoływał i odwoływał Premiera, powołanie szefów MSZ, MON i MSW wymagało jego zgody. Faktycznie jednak prezydent Wałęsa zapewnił sobie na tyle decydującą rolę przy powoływaniu szefów powyższych resortów, że zwykło się je zwać resortami „prezydenckimi”. W owym czasie system polityczny Polski najbliżej zbliżony był do systemu prezydencko - parlamentarnego. Silne były tendencje wzmocnienia roli prezydenta. Wszystkie główne siły polityczne zgadzały się, co do wyboru prezydenta w wyborach powszechnych różniły je tylko zakres kompetencji głowy państwa, co wiązało się z oceną prezydentury Wałęsy.

Nowe wybory prezydenckie w 1995 roku

Sytuacja zmieniła się zasadniczo po zmianie głowy państwa w 1995 r. Wówczas nastąpił trzeci okres przeobrażeń urzędu prezydenta i jego kompetencji - czas, który rozpoczyna rok 1997 i trwa do chwili obecnej.

Nowy prezydent Aleksander Kwaśniewski był zwolennikiem ograniczenia władzy prezydenckiej i wprowadzenia systemu parlamentarno -gabinetowego. To znalazło swój wyraz w ustawie konstytucyjnej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Uchwalona głosami partii politycznych - SLD, PSL, UW, UP konstytucja wprowadzała system parlamentarno - gabinetowy, w którym największą rolę odgrywać ma premier. Prezydent w świetle obowiązującej obecnie konstytucji jest wraz z rządem organem władzy wykonawczej. Prezydent ma jednak możliwości inicjatyw ustawodawczych, on także wskazuje kandydata na premiera po wyborach, jego rola nadal, więc jest znaczna. Pozycję prezydenta wzmacnia także sposób jego wyboru – wybory powszechne, które dają mu mandat narodu do sprawowania władzy. Zdaniem politologów obecna konstytucja nie reguluje do końca podziału kompetencji między prezydentem a rządem, w rezultacie istnieje rodzaj dwuwładzy, chociażby w sferze polityki zagranicznej. Znaczenie pozycji prezydenta zależy także od osoby sprawującej ten urząd oraz od aktualnej sytuacji politycznej im słabszy rząd tym silniejszy prezydent i na odwrót. Pozycja Prezydenta w Polsce jest obecnie słabsza od na przykład Prezydenta USA, który jest jednocześnie szefem rządu, ale silniejsza od na przykład Prezydenta RFN, który pełni rolę głównie reprezentacyjne.
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
© EDUCENTRUM biuro(at)wos.org.pl

Angielski Geografia Ciąża Rosyjski Projektowanie stron Warszawa