Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Systemy wyborcze PDF Drukuj Email

Wolne wybory


- Systemy wyborcze w istotnym stopniu decydują o charakterze ustrojowym państwa oraz kształcie jego sceny politycznej.

- Wybory mogą służyć do obsadzania rozmaitych stanowisk w państwie (od prezydenta kraju do wójta) czy też wyłaniania stosownych ciał kolegialnych (np. rad gminnych lub parlamentów).

- Nie ma jednolitego wzorca przeprowadzania takich elekcji. Uznaje się jednak, że warunkiem uznania danego państwa za demokratyczne są wolne wybory parlamentarne. Współcześnie spełniają one standardy demokracji, jeśli są: powszechne, równe, tajne i bezpośrednie.

Powszechność wyborów


- Wybory są powszechne wówczas, gdy wszyscy obywatele danego państwa, którzy osiągnęli odpowiedni wiek (np. 18 lub 21 lat), mają prawa wyborcze.

- Wyróżnia się czynne prawo wyborcze, czyli prawo do wybierania (głosowania), oraz o bierne prawo wyborcze, czyli prawo do bycia wybieranym (kandydowania).

- Pozbawienie możliwości uczestniczenia w wyborach dopuszczalne jest tylko w drodze indywidualnego wyroku sądu (jako forma kary lub w przypadku ubezwłasnowolnienia danej osoby).

- Wybory tracą swój powszechny charakter, gdy pewnym grupom ludzi, ze względu na jakąś ich cechę (inną niż niepełnoletniość) nie pozwala się brać udziału w elekcji. W przeszłości dokonywano takich zbiorowych wyłączeń, na przykład w odniesieniu do kobiet. Stosowano, także na dużą skalę cenzusy, czyli specjalne warunki, które musiały być spełnione, aby można było uzyskać prawo wyborcze. Do najbardziej znanych należał cenzus majątkowy (konieczność posiadania minimalnego dochodu lub majątku) oraz cenzus wykształcenia ( konieczność legitymowania się stosownym wykształceniem lub odpowiednią wiedzą, np. znajomością konstytucji)

- Powszechność wyborów jest zjawiskiem stosunkowo młodym. Proces nadawania praw wyborczych wszystkim obywatelom, którzy osiągnęli odpowiedni wiek zakończył się dopiero w XX w. Ostatnim krajem europejskim, który nadał prawo głosu kobietom, była Szwajcaria i miało to miejsce w roku 1971.

Równość wyborów


- Każda osoba posiadająca czynne prawo wyborcze powinna dysponować taką samą liczbą głosów. Najczęściej jest to jeden głos ale może to być także większa liczba. Jest to tzw. formalna równość wyborów.

- Siła każdego głosu powinna być w przybliżeniu równa. Jest to tzw. równość materialna.

- Równość wyborów należy do niekwestionowanych standardów demokracji dopiero od XX wieku.

Tajność i bezpośredniość wyborów


- Wybory w państwie demokratycznym są tajne, co oznacza, że nie jest możliwa identyfikacja głosu konkretnego wyborcy.

- Zasada tajności nakłada na państwo obowiązek zapewnienia każdemu obywatelowi warunków, do oddania anonimowego głosu (np. lokale wyborcze ze specjalnymi kabinami do głosowania)

- Bezpośredniość wyborów wyklucza natomiast możliwość delegowania czynnego prawa wyborczego innym osobom.


Systemy wyborcze odnoszące się do wyłaniania parlamentu dzielą się na: większościowe, proporcjonalne oraz mieszane (większościowo-proporcjonalne).

System większościowy


- W najprostszym wariancie, polega na podziale kraju, na taką liczbę okręgów, jaka jest liczba miejsc w izbie parlamentu. W każdym z nich toczy się rywalizacja między kandydatami o jeden mandat. Zdobywa go ta osoba, która uzyskuje najwięcej głosów.

- Chociaż kandydaci z reguły reprezentują ugrupowania polityczne, wyborca ostatecznie głosuje na konkretną osobę, nie zaś na partię.

- Taki system wyborczy obowiązuje między innymi w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

- Bardziej skomplikowana odmiana modelu większościowego, polega na wprowadzeniu dodatkowego wymogu, aby zwycięzca otrzymał w swoim okręgu bezwzględną większość (więcej niż połowę) głosów. W tych okręgach, w których żaden z kandydatów nie osiągnie takiego wyniku, przeprowadza się drugą turę głosowania (Francja) lub wykorzystuje się tzw. alternatywne głosy oddane przez wyborców (Australia).

- Wśród zalet systemu większościowego wymienia się bliski kontakt posła z wyborcami. Ponieważ okręgów jest dużo, są one relatywnie małe. Umożliwia to parlamentarzyście wybranemu w danym okręgu utrzymywanie bliskich relacji z jego mieszkańcami.

- Jednak najważniejszą cechą ordynacji większościowej jest fakt, że preferuje ona kandydatów najsilniejszych partii. Do parlamentu dostają się bowiem tylko takie osoby, którym udało się zająć pierwsze miejsce w swoich okręgach.

- Konsekwencją takiej sytuacji jest fakt iż model większościowy stabilizuje pracę parlamentu, gdyż dostają się do niego przedstawiciele jedynie kilku największych partii. W przypadku systemów parlamentarnych ma to dodatkową zaletę, że często zwycięska partia samodzielnie dysponuje większością w legislatywie i nie musi zawierać koalicji z innymi stronnictwami, a by utworzyć rząd. Ten sposób obsadzania mandatów poselskich uprzywilejowuje jednak również kandydatów niezwiązanych z jakimikolwiek partiami lub reprezentujących ugrupowania o lokalnym znaczeniu co z kolei działa destabilizująco na działalność legislatywy.

- Po drugie ordynacja większościowa narusza zasadę reprezentatywności wyborów. Przedstawiciele partii politycznych o średnim poparciu w skali całego kraju, którym jednak trudno wygrać w poszczególnych okręgach z kandydatami największych ugrupowań, mają zazwyczaj niewielką reprezentację w parlamencie, a zdarza się, że w ogóle nie mogą się do niego dostać. Może również zdarzyć się taka sytuacja, że większość w legislatywie uzyska partia, która dostała w skali kraju mniej głosów niż stronnictwo z nią konkurujące. O wielkości parlamentarnej reprezentacji decyduje liczba okręgów, w których kandydat danego ugrupowania zajął pierwsze miejsce.

- Warto zauważyć, że w niektórych krajach możemy spotkać nieco inne formy systemu większościowego. Najczęściej spotykaną odmiennością jest stosowanie okręgów wielomandatowych. Podobnie jak w klasycznym modelu większościowym, wyborcy głosują na konkretnych kandydatów, natomiast z a wybranych uznaje się tych polityków, którzy uzyskali największe poparcie, w liczbie odpowiadającej liczbie mandatów przypisanych do okręgu. Takie rozwiązanie stosowane jest m.in. w Polsce, w wyborach do Senatu.

System proporcjonalny


- W systemie proporcjonalnym okręgi są zawsze wielomandatowe, zaś wyborcy głosują nie na poszczególne osoby, ale na listy kandydatów przedstawione przez partie polityczne lub inne organizacje.

- Miejsca w parlamencie rozdziela się proporcjonalnie do liczby głosów zdobytych przez poszczególne listy.

- Podstawową zaletą systemu proporcjonalnego jest reprezentatywność. Nawet poglądy mniejszości, jeśli są reprezentowane przez stosowne ugrupowania polityczne, mają realną szansę na obecność w parlamencie.

- Ta sama okoliczność prowadzi jednak do rozdrobnienia legislatywy. Kiedy do parlamentu dostaje się wiele różnych partii, konieczne jest zawiązywanie koalicji między nimi, co czasem bywa trudne lub wręcz niemożliwe. Duża liczba ugrupowań w legislatywie zwiększa więc prawdopodobieństwo konfliktów politycznych.

- Aby zapobiec tym niekorzystnym zjawiskom, w wielu państwach stosuje się pewne ograniczenia zasady proporcjonalności. Do najbardziej znanych należy zasada progu wyborczego, zgodnie z którą reprezentację parlamentarną otrzymują tylko te partie, które uzyskały pewne minimalne poparcie (np. 5 % głosów w skali kraju). Innym sposobem, uniknięcia chaosu politycznego w warunkach systemu proporcjonalnego, są preferencje dla najsilniejszych partii. Można je zastosować, tworząc większą liczbę okręgów i zmniejszając liczbę mandatów przypadających na każdy z nich. Innym sposobem jest wprowadzenie takiego matematycznego systemu przeliczenia głosów na mandaty, który uprzywilejowuje partie o największym poparciu kosztem ugrupowań najsłabszych.

Sposoby określenia liczby mandatów w systemach proporcjonalnych.

Metoda d’Hondta


- Liczbę głosów uzyskaną w okręgu przez każdą partię dzieli się przez kolejne liczby naturalne (1,2,3 itd.). Następnie szereguje się uzyskane w ten sposób ilorazy, zaczynając od największego i wybiera się z nich kolejno największe w takiej liczbie, która jest równa liczbie wszystkich mandatów w tym okręgu. Każde ugrupowanie dostaje tyle mandatów, ile uzyskała takich „zwycięskich ilorazów”. System d’Hondta premiuje najsilniejsze partie i jest stosowany m.in. w wyborach do polskiego sejmu, a także w Chorwacji, Czechach, Finlandii, Hiszpanii i Portugalii.

Metoda Saint-Lague


- Procedura postępowania wygląda tak jak w przypadku metody d’Hondta. Różnica polega na tym, że zamiast kolejnych liczb naturalnych, dzielnikami są liczby nieparzyste, z wyjątkiem pierwszego, który wynosi 1,4. Formuła Saint-Lague w mniejszym stopniu niż d’Hondta preferuje najsilniejsze partie. Stosowana jest m.in. w wyborach do parlamentów Danii, Norwegii i Szwecji.

Metoda Hare-Niemeyera


- W pierwszej kolejności w każdym okręgu ustala się iloraz wyborczy (IHN) według formuły:
Liczba głosów oddanych na partię x liczba mandatów podzielone przez liczbę wszystkich ważnych głosów. Następnie przydziela się poszczególnym partiom taką liczbę mandatów, jaka jest wartość powyższego ilorazu przed przecinkiem, dla każdej z nich. Po zastosowaniu metody Hare-Niemeyera pozostają jeszcze nierozdysponowane mandaty, dlatego uzupełnia się ją innymi systemami, rozdzielając pozostałe mandaty innymi metodami. Uznaje się że przelicznik Hare-Niemeyera najwierniej odzwierciedla preferencje wyborców. Stosowany jest w takich krajach jak Austria, Holandia, Niemcy.

Systemy mieszane


- Polegają na tym, że część parlamentarzystów wybiera się w trybie większościowym, a pozostałą część-proporcjonalnym. Każdy wyborca dysponuje więc dwoma głosami: jeden oddaje na kandydata w jednomandatowym okręgu, zaś drugi na listę w okręgu
wielomandatowym.

- Ordynacja większościowo-proporcjonalna funkcjonuje w dwóch zasadniczych wariantach. W pierwszym z nich oba systemy głosowania są od siebie wzajemnie niezależne. Izba parlamentu, w procesie wyborczym podzielona jest niejako na dwie części, zaś wybory do jednej z nich nie mają wpływu na skład drugiej. Taki system nazywany jest niekiedy głosowaniem równoległym i występuje na Węgrzech oraz w Japonii. W drugim wariancie ostateczny rozkład głosów w parlamencie jest konsekwencją wyniku wyborczego w systemie proporcjonalnym. W tym przypadku mandaty zdobyte w okręgach jednomandatowych odpowiednio pomniejszają parlamentarną reprezentację tych list partyjnych, z których pochodzą zwycięscy kandydaci. W sytuacji, w której liczba mandatów uzyskanych w systemie większościowym jest wyższa od liczby mandatów, jaka przysługuje danej partii na podstawie wyniku w części proporcjonalnej, odpowiednio zwiększa się liczebność parlamentu. Takie rozwiązanie można spotkać w Niemczech i Nowej Zelandii.

- Mieszane systemy wyborcze mają w zamierzeniu ich twórców połączyć zalety ordynacji większościowej i proporcjonalnej oraz zredukować wady każdej z nich. Dzięki wyborom w okręgach jednomandatowych następuje wzmocnienie najsilniejszych ugrupowań, co działa korzystnie na jakość pracy parlamentu. Jednocześnie ze względu na częściową zasadę proporcjonalności, można ten efekt osiągnąć bez konieczności ponoszenia ceny utraty reprezentatywności legislatywy. Stronnictwa, których kandydaci nie mają szans na zwycięstwo w okręgach jednomandatowych, mogą liczyć na wprowadzenie do parlamentu swoich przedstawicieli z list partyjnych. Pewną wadą systemów mieszanych jest natomiast stosunkowo skomplikowany sposób głosowania.

Autor: Karol Macios
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
© EDUCENTRUM biuro(at)wos.org.pl

Angielski Geografia Ciąża Rosyjski Projektowanie stron Warszawa