Gospodarka w państwie demokracji

Współczesna demokracja jest odmianą tak zwanej demokracji wolnorynkowej. W praktyce społecznej oznacza to gwarantowanie wszystkim obywatelom równych szans w korzystaniu ze stworzonych przez państwo i jego gospodarkę możliwości. Demokracja jest, więc obecna w gospodarce. Ludzie mają z założenia współdecydujący głos w swoim miejscu pracy. Zgodnie z tokiem myślenia o decyzyjności pracowników danego przedsiębiorstwa w demokracji kapitał musi, oczywiście do pewnego stopnia, dzielić władzę gospodarczą z klasą pracującą.

Oznacza to, że pracownicy mają możliwość wykupu akcji w swojej firmie. Jest to forma współdecydowania o polityce przedsiębiorstwa i należy ją uznać za ważny krok w kierunku demokratycznego przekształcania gospodarki i społeczeństwa. Tego rodzaju gwarancja podejmowania przez pracowników decyzji lub wpływania na nie jest konieczna dla demokratyzacji życia z wielu powodów. Głównie z powodu, że chroni w ten sposób prawa pracownicze, pozwala nadzorować przedsiębiorstwo i jego inwestycje, przyczynia się do wzrostu bezpieczeństwa pracy ze względu na gwarantowaną możliwość szkoleń oraz służy poprawie warunków pracy.

Szeregowi pracownicy przedsiębiorstw dążą do uzyskania w państwie demokratycznym tak zwanej demokracji gospodarczej. Dwaj politycy Lijphart oraz Lehmbruch powołali do istnienia zwrot: demokracja oparta na współdecydowaniu.¹

Poza tym termin współdecydowanie w systemie demokratycznym nabrał już specjalnego znaczenia w naukach politycznych. Po raz pierwszy tego terminu użył Johaness Althusius w swoim dziele „Politica Methodice” Digesta w 1603 roku. „Consociatio”, czyli współdecydowanie o wszystkim, co dotyczy państwa, pojawiło się tak wcześnie w historii myśli politycznej. Oznacza to, że idea demokratyzacji życia politycznego była największym marzeniem również dawnego świata. Bezsprzecznie była ona traktowana jako kolejna fantazja utopistów, ale można by rzecz zawierała antycypację ustroju najbardziej sprawiedliwego.

Tak jak marzenie o szczęśliwszym świecie dawnych myślicieli było zawsze odpowiedzią na niesprawiedliwość współczesnego im świata, tak demokracja dzisiaj wyłuszcza fundamentalne prawa jednostki do samostanowienia o sobie. Instytucją polityczną, która współcześnie zapewnia ciągłość demokracji w Europie jest bezsprzecznie Unia Europejska.

W aspekcie międzynarodowym każde państwo członkowskie Unii Europejskiej zachowuje niezależność, jednocześnie deklarując wspólne działanie w ponadnarodowej organizacji na rzecz idei służących rozwojowi Europy. Naczelnym celem polityki Wspólnoty Europejskiej było i jest ustanowienie wspólnego rynku dla państw członkowskich.

Oznacza to w praktyce społeczeństw demokratycznych zniesienie wszystkich taryf handlowych między krajami członkowskimi. Przekłada się to również powoli na integrację w sferze usług. Banki, spółki ubezpieczeniowe, giełdy papierów wartościowych otrzymują obecnie nieograniczony dostęp do Unii Europejskiej.²

Reasumując rozważania można stwierdzić, że właśnie dzięki demokratycznym ideom w polityce zagranicznej Kraje Unii Europejskiej starają się mówić jednym głosem. Kraje demokratyczne Unii są aktywne w polityce międzynarodowej, starają się koordynować swoją indywidualną politykę z innymi krajami członkowskimi. Unia Europejska, podobnie jak każde państwo demokratyczne, ma swój parlament. Wprawdzie nie ma on autentycznych uprawnień w dziedzinie budżetowej i wykonawczej może jednak decydować o przyjęciu nowych państw do Unii Europejskiej.

Najlepszym gwarantem trwałej obecności idei demokratycznych w Unii Europejskiej jest paradoksalnie wielotysięczna rzesza zatrudnionych urzędników. Wszyscy ci ludzie, przez lata pracując pośrednio lub bezpośrednio dla wspólnoty Europy, wykształcili rodzaj kosmopolitycznej kultury europejskiej. Zwykle mieszkają w tych samych rejonach Brukseli, są bywalcami tych samych przyjęć i dzielą się podobnymi spostrzeżeniami. Eurokraci dbają o interesy swojej grupy, przestrzegają obowiązujących ich praw, tworzą jakby miniaturowe państwo.

Mają świadomość, że prowadzona przez nich administracja decyduje o życiu obywateli w państwach członkowskich Unii. Naczelnym celem działań administracji UE jest regulacja wspólnego rynku pracy. Dotyczy to przede wszystkich tych zawodów, które wymagają nostryfikacji dyplomów. Propozycja rozwiązania tego problemu to, organizacja kursów przystosowawczych, między innymi ze znajomości prawa lokalnego, co pozwoli na przykład lekarzowi czy prawnikowi podjąć pracę w dowolnym kraju Unii. Państwa członkowskie wspólnoty podejmują działania, zgodne z duchem demokratycznej sprawiedliwości społecznej, przeciwdziałające uprzedzeniom.

Jest to kolejny dowód na rozprzestrzenianie się ustroju demokratycznego w Europie dzięki działaniom Unii. Kolejny przykład demokratyzacji życia politycznego to zachęcanie przez Unię swoich państw członkowskich do prowadzenia zbieżnej polityki gospodarczej, budżetowej i monetarnej.

Gdy pewnego dnia powyższe aspekty polityki zostaną zharmonizowane, wtedy wszystkie państwa członkowskie będą miały wspólną, europejską walutę. Wówczas nie będzie konieczności „dostrajania” kursów walut, obowiązujących w różnych krajach. Regulacja kursów walut odbywa się wtedy, gdy wartość waluty tak mocno zwyżkuje lub się obniża, że banki centralne nie są już w stanie utrzymać fluktuacji w dopuszczalnych granicach. Unia Europejska realizuje również wspólną politykę rolną. Zgodnie z literą realizowanej polityki rolnikom krajów członkowskich Unii gwarantuje się dochody porównywalne z zarobkami robotników przemysłowych. Gwarancja tego rodzaju jest możliwa jedynie dzięki subwencji sektora rolniczego, które pochodzą z Unii. W tej sytuacji rolnik może w zasadzie produkować to, co zechce. Jeśli podaż przekracza popyt, nadwyżki są skupowane przez Unię. Demokracja w Europie i w krajach zrzeszonych w Unii jest jeszcze młodym zjawiskiem, dopiero się konstytuującym zjawiskiem.³

Opierając się na przesłankach, że demokracja jest wówczas, gdy państwo spełnia następujące kryteria, to znaczy gwarantuje swoim obywatelom prawa polityczne, jak na przykład prawo udziału w wolnych wyborach opartych na współzawodnictwie oraz wolności obywatelskich, takich jak wolność wypowiedzi i zrzeszania się, dochodzimy do wniosku, że tylko 21 krajów zasługuje na miano demokratycznych, z czego 14 znajduje się w Europie. Na przykładzie Wielkiej Brytanii, Norwegii, Belgii, Danii, Luksemburga, Holandii, Hiszpanii, Szwecji możemy stwierdzić, że w wysoko u uprzemysłowionych demokracjach monarchia często pełni rolę symbolu, który przyczynia się do stabilizacji politycznej. Królowe i królowie w państwach demokratycznych konsolidują naród. Istnienie monarchii zaspakaja w demokracji potrzebę posiadania historycznych korzeni.

Demokracje europejskie, które nie posiadają dziedzicznego monarchy, na szefa państwa wybierają prezydenta. Urząd prezydenta ma pełnić tak jak w przypadku monarchii rolę stabilizującą w państwie demokratycznym. Generalnie mechanizmy europejskich demokracji są stabilne, również między innymi dzięki Unii. W jej obrębie demokracja zyskuje nowe, dodatkowe znaczenie społeczności wszystkich krajów europejskich, które łączy wspólna kultura i historia. Poza Europą i Stanami Zjednoczonymi istnieje tylko sześć trwałych demokracji: Australia, Kanada, Islandia, Izrael, Japonia i Nowa Zelandia.

Można interpretować podane powyżej liczby jako postęp, wreszcie jako słuszność stwierdzenia, że demokracja reprezentuje krok naprzód w porównaniu z innymi ustrojami politycznymi, oraz że jest przyczyną postępu ekonomicznego i moralnego. Zaletą demokracji jest również to, że istnieje wolny dostęp do każdego państwowego stanowiska. Każdy obywatel może ubiegać się o stanowisko publiczne lub za pośrednictwem wybranych przez siebie reprezentantów decydować o polityce państwa, a tym samym o jakości swojego życia.

Demokracja, to nie tylko sposób sprawowania władzy, ale także pewien sposób życia, taki mianowicie, który w sferze publicznej uwzględnia i akomoduje interesy rozmaitych, określonych społecznie, gospodarczo i kulturowo grup i zbiorowości społecznych. Demokracja wreszcie to w gruncie rzeczy nic innego jak umiejętne poszukiwanie konsensusu społecznego i eliminowanie napięć społecznych. Ustrój demokratyczny nie może istnieć bez kultury politycznej.

Autor: Anna Płaza
Przypisy:
¹ Społeczno–ekonomiczne badania procesów decyzyjnych. Instytut Organizacji i Kierowania PAN. Warszawa. 1975.
² Szeroki dostęp dawców określonych pozatowarowych usług do krajów Unii Europejskiej nastąpił dzięki Porozumieniu w Sprawie Jedności Europy z 1985 roku.
³ Podana uwaga została poczyniona przez Arenda Lijpharta, którą w formie parafrazy podaję [za:] A. Lijphart, Democraties, s. 37.