Zasady prawa wyborczego i wybory

System wyborczy, obejmując całokształt zasad prawnych zawartych w normach prawa wyborczego oraz reguł stosowanych w praktyce wyborczej, jest jednym z istotnych czynników wpływających na kształt systemu partyjnego danego kraju. W warunkach państwa demokratycznego wybory mogą stymulować powstawanie i rozwój partii politycznych, oddziaływać na relacje miedzy nimi w kontekście ideologicznego dystansu konieczności i charakteru tworzonych koalicji, a tym samym wpływać na kryteria ilościowe i jakościowe opisujące system partyjny.

Chociaż nie ma jednoznacznego związku przyczynowego między systemem wyborczym a systemem partyjnym, to takie elementy systemu wyborczego, jak:

• sposób rozdziału mandatów;
• geografia wyborcza;
• spotykany przymus wyborczy;

– nie są bez znaczenia dla charakterystyki systemu partyjnego. Do najbardziej kontrowersyjnych w literaturze przedmiotu należy ustalenie zależności między przyjętym sposobem podziału mandatów, a kształtem systemu partyjnego. W dawnej literaturze przedmiotu formułowano tezę, że względna większość w okręgach jednomandatowych prowadzi do systemów dwupartyjnych, a wybór proporcjonalny do systemów wielopartyjnych.

Teza ta nie znajduje jednak potwierdzenia w praktyce działania różnych systemów partyjnych, głównie, dlatego, że odrywa rozpatrywanie wpływu systemu wyborczego na system partyjny od kontekstu społecznych i politycznych uwarunkowań. Jeżeli panuje społeczna homogeniczność, to najczęściej towarzyszy jej względna większość wyborcza, ale wówczas także przy systemach proporcjonalnych może dojść do skutku system dwupartyjny lub ustabilizowany system wielopartyjny. Gdy zaznacza się społeczna heterogeniczność, bardziej prawdopodobne jest wprowadzenie systemu proporcjalnego i przez to rozwój w kierunku systemu wielopartyjnego.

Przyjęcie określonego sposobu rozdziału mandatów prowadzi do mniej lub bardziej znaczących deformacji w systemie partyjnym. Zasada proporcjonalnego rozdziału mandatów w klasycznej postaci polega na tym, że mandaty w wielomandatowych okręgach wyborczych rozdzielane są pomiędzy uczestniczące w wyborach partie polityczne, proporcjonalnie do liczby głosów uzyskanych przez każdą z partii. Zasada ta sprzyja dynamice stosunków w systemie partyjnym, ma wpływ na wzrost aspiracji małych ugrupowań. Partie o zbliżonych programach zwalczają się silniej. Ponieważ walczą o te same grupy wyborców. Wzrasta rola kierownictw partyjnych.

Tworzone są koalicje elit, bez przyzwolenia wyborców, w długotrwałych procesach negocjacji po wyborach. System proporcjonalny, zwłaszcza wprowadzony równolegle z powszechnością prawa wyborczego, może wywoływać fragmentaryzację systemu partyjnego, czego przykładem jest Holandia, Efekt podziałów wzmocniony jest tam, gdzie system partyjny w okresie wprowadzania zasady proporcjonalności nie był jeszcze ukształtowany. Jeżeli zmiana reżymu politycznego doprowadziła do złamania kontynuacji w systemie partyjnym, to zastosowanie proporcjonalnego rozdziału mandatów wzmacnia tendencje odśrodkowe.

Prawo wyborcze

Prawo wyborcze można rozpatrywać w znaczeniu przedmiotowym albo podmiotowym. W pierwszym znaczeniu jest to całokształt norm regulujących sposób wyłaniania organów przedstawicielskich. Są to przede wszystkim postanowienia konstytucji oraz ordynacje (ustawy) wyborcze. W drugim znaczeniu są to uprawnienia obywatela do brania udziału w wyborze przedstawicieli. Współcześnie na ogół przyjęte są następujące zasady prawa wyborczego:

• powszechności;
• równości;
• bezpośredniości;
• tajności głosowania.

Schemat nr 2. Zasady demokratycznej procedury głosowania

Powszechność prawa wyborczego

Powszechność prawa wyborczego oznacza, że z zasady wszyscy obywatele państwam którzy osiągnęli pełnoletniość (odpowiedni wiek), niezależnie od płci, rasy, języka, dochodu, zawodu, wykształcenia, wyznania lub przekonań politycznych, mają prawo głosować (czynne prawo wyborcze) i być wybierani (bierne prawo wyborcze), chyba że zostali tego prawa pozbawieni prawomocnym wyborem sądowym.

Czynne prawo wyborcze mają z reguły osoby, które ukończyły 18 lat. Bierne prawo wyborcze często oznacza wyższą granicę wieku od tego, który jest wymagany do uzyskania czynnego prawa wyborczego. We Francji i Szwecji w wyborach do pierwszej izby parlamentu jest wymagane ukończenia przez kandydata 23 lat, w USA, we Włoszech, w Belgii, Japonii – 25 lat. W praktyce życia politycznego kandydatów wysuwają partie polityczne, chociaż w większości krajów prawo nie przewiduje roli partii w tym zakresie, sankcjonując wysuwanie kandatów przez poszczególnych obywateli lub grupy obywateli. Zgłoszenie kandydata powinno być podpisane w niektórych krajach przez jednego wyborcę. Sytuacja taka ma miejsce we Francji, Japonii. W kanadzie zgłoszenie kandydata powinno być podpisane przez dwóch wyborców, w Australii. Irlandii. Wielkiej Brytanii, Nowej Zelandii – 10 wyborców, w Szwajcarii przez 15, w Holandii przez 25, w Belgii przez 200 do 300 wyborców. W niektórych krajach istnieje ponadto obowiązek wpłacenia przez kandydata określonej prawem sumy pieniędzy jako kaucji wyborczej. Suma ta przechodzi na własność państwa, jeśli kandydat nie zdobędzie w wyborach określonej liczby głosów (tzw. minimum liczby głosów). Prawa wyborcze mają również nieobywatele państwa, pod warunkiem, że spełniają wymagane prawem warunki. Są to ludzie mieszkający w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Mogą oni uczestniczyć w wyborach do Parlamentu Europejskiego i samorządów lokalnych bez względu na miejsce swojego zamieszkania. Autor: Anna Płaza