Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Władza sądownicza w Polsce PDF Drukuj Email

Władza sądownicza w Polsce

W świetle Konstytucji władzę sądowniczą stanowią sądy oraz trybunały (Konstytucyjny i Stanu). W okresie wojny istnieje możliwość wprowadzenia sądów wyjątkowych.

Sądy powszechne

Sądami powszechnymi są sądy: rejonowe, okręgowe oraz apelacyjne. Sąd rejonowy tworzony jest dla jednej lub kilku gmin jako sąd pierwszej instancji. Sąd okręgowy to instytucja odwoławcza w sprawach, które były rozstrzygane w pierwszej instancji przez sądy rejonowe, może też rozpatrywać w pierwszej instancji sprawy poważniejsze. Sąd apelacyjny jest wyłącznie placówką odwoławczą od orzeczeń sądów okręgowych, pełni więc funkcję sądu drugiej instancji. Jest też sądem rozpatrującym kasacje od wyroków sądów rejonowych.
Sędziów powołuje Prezydent spośród kandydatów przedstawionych przez Krajową Radę Sądownictwa. Kandydaci muszą spełniać wymogi zawodowe (studia prawnicze, odbycie aplikacji) oraz etyczne (korzystanie z pełni praw publicznych itp.).

Sądy administracyjne

Są powołane do sprawowania kontroli działalności administracji publicznej. Sądami administracyjnymi są w Polsce: Naczelny Sąd Administracyjny i wojewódzkie sądy administracyjne. Wojewódzkie sądy administracyjne tworzy się dla jednego lub kilku województw. NSA jest to sąd drugiej instancji, do jego zadań należy rozpatrywanie skarg kasacyjnych od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych oraz podejmowanie uchwał wyjaśniających zagadnienia prawne. Ponadto NSA otrzymał prawo rozstrzygania sporów kompetencyjnych między organami samorządu terytorialnego a organami administracji rządowej.

Sądy wojskowe

Sądy wojskowe są zaliczane do sądów szczególnych. Są one powołane do orzekania wyłącznie w sprawach karnych dotyczących przestępstw popełnionych przez żołnierzy, a w pewnych przypadkach także przez osoby cywilne. Działają w oparciu o zasadę dwuinstancyjności - pierwszą instancję stanowią sądy garnizonowe, w drugiej zaś działają sądy okręgu wojskowego. Jednak powstaje wątpliwość, czy istnienie tych organów jest zgodne z zasadą równości obywateli wobec prawa. Za ich utrzymaniem przemawia konieczność posiadania przez Siły Zbrojne sądownictwa gotowego do działania w okresie wojny. Ich istnienie pozwala na wyspecjalizowanie sędziów w zakresie życia wojskowego, a także w sprawach objętych tajemnicą.

Sąd najwyższy

Sąd Najwyższy to organ sprawujący nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. Konstytucja nie objęła nadzorem Sądu Najwyższego sądów administracyjnych. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego jest powoływany przez Prezydenta. Na obsadę tego stanowiska duży wpływ ma Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego, a Prezydent nie może natomiast wyjść poza kandydatury zgłoszone przez ten organ. Sąd Najwyższy dzieli się na cztery izby: Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Cywilną, Karną, Wojskową.

Kompetencje Sądu Najwyższego:

• sprawowanie nadzoru nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania
• zapewnienie prawidłowości i jednolitości wykładu prawa
• rozpatrywanie kasacji od wyroku lub postanowienia wydanego przez sąd drugiej instancji
• podejmowanie uchwał wyjaśniających przepisy prawne budzące wątpliwości w praktyce
• podejmowanie uchwał dotyczących rozstrzygnięcia zagadnień prawnych budzących wątpliwości w konkretnej sprawie
• rozpatrywanie protestów wyborczych
• stwierdzanie ważności wyborów prezydenckich oraz do Sejmu i Senatu
• stwierdzanie ważności referendów ogólnokrajowych
• zatwierdzanie zmian w rozdziałach I, II i XII Konstytucji

Zasady organizacji i działania sądów

Ze wszystkich pracowników aparatu państwowego niezawisłość przysługuje wyłącznie sędziom. Podlegają oni wyłącznie Konstytucji i ustawom. Niezależność sądów polega na pełnej samodzielności organizacyjnej sądownictwa. Organy te nie podlegają ani władzy wykonawczej, ani ustawodawczej w zakresie orzekania - władze nie mogą kontrolować orzeczeń sądów. Niezawisłość sędziów oznacza niedopuszczalność jakichkolwiek nacisków na nich z zewnątrz. Orzeczenia wydawane są wyłącznie na podstawie prawa, zgromadzonych dowodów i zgodnie z sumieniem. Istotną sprawą są cechy osobowości sędziego, jego poziom moralny i kultura. Stanowisko to może zostać opróżnione w przypadku przeniesienia sędziego w stan spoczynku z powodu choroby, osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego, złożenia go z urzędu lub zawieszenia w czynnościach na podstawie orzeczenia sądu. Ponadto sędziom przysługuje immunitet - stąd też aby pociągnąć go do odpowiedzialności karnej lub pozbawić wolności niezbędna jest zgoda sądu. Zasada apolityczności sędziów związana jest z zakazem należenia do partii politycznej, związku zawodowego, a także pełnieniem roli posła lub senatora.
Postępowanie sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne. Ma to na celu uniknięcie błędów, pomyłek i uchybień popełnionych we wcześniejszych postępowaniach. Każda ze stron uczestniczących w procesie ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji w pierwszej instancji. Środkiem odwoławczym od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji jest apelacja, a od orzeczeń sądu drugiej instancji - kasacja.
Wszystkie wyroki wydawane są przez sądy w imieniu Rzeczpospolitej. Na terenie całego kraju organy te działają na podstawie jednolitego prawa. Warto zaznaczyć, że każdy ma prawo do obrony na wszystkich etapach postępowania. Obejmuje ono prawo posiadania obrońcy z wyboru lub z urzędu i jest gwarantowane na wszystkich kolejnych etapach postępowania karnego. Skazany ma prawo odwołać się od wyroku. Oskarżony jest zwolniony z potrzeby udowadniania swojej niewinności zgodnie z zasadą domniemania niewinności. To organy ścigania mają obowiązek udowodnić oskarżonemu jego winę, a niewyjaśnione okoliczności zawsze są tłumaczone na korzyść oskarżonego. Odpowiedzialności karnej podlega tylko ten, kto dopuścił się czynu zabronionego przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (prawo nie działa wstecz).
Konstytucja opisuje także zasadę udziału obywateli w działalności sadów. Przepis ten realizuje się poprzez udział ławników w rozpoznawaniu i rozstrzyganiu spraw. Oznacza to, że w pierwszej instancji wymiar sprawiedliwości jest sprawowany nie tylko przez sędziów zawodowych, ale także przez obywateli (sędzia zawodowy + dwóch ławników). Ławnicy w toku wykonywania swoich czynności mają równe prawa z sędzią zawodowym. Udział ławników nie jest przewidziany w sądach drugiej instancji.

Trybunał konstytucyjny

Do powołania Trybunału Konstytucyjnego doszło w 1985 roku. Instytucja ta zalicza się do organów władzy sądowniczej - jest więc niezależna i odrębna od innych władz. Od sądów Trybunał Konstytucyjny różni się szczególnym trybem powoływania swoich członków. W przypadku tej instytucji nie ma zastosowania zasada dwuinstancyjności, a orzeczenia TK są niezależne od Sądu Najwyższego. W skład Trybunału wchodzi 15 członków. Prezesa i wiceprezesa powołuje Prezydent spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK. Członkowie Trybunału korzystają z niezawisłości sędziowskiej, podlegają tylko Konstytucji, a także mają zagwarantowaną nieusuwalność ze stanowiska. Mandat sędziego TK można sprawować tylko przez jedną kadencję, która trwa 9 lat.
Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw z Konstytucją. Na wniosek Prezydenta TK może badać zgodność uchwalonych ustaw przed ich podpisaniem. Oznacza to badanie, czy przepis prawa nie narusza Konstytucji, ustaw, a także ratyfikowanej umowy międzynarodowej. Ponadto TK sprawdza, czy dany akt prawny uchwalił odpowiedni organ, czy wydając go nie przekroczył granic udzielonych mu kompetencji i czy został zachowany odpowiedni tryb. Trybunał Konstytucyjny nie bada zgodności z Konstytucją aktów prawa miejscowego, gdyż to zadanie spełnia Naczelny Sąd Administracyjny. Kolejnym zadaniem TK jest orzekanie w sprawach skargi konstytucyjnej, która służy ochronie praw i wolności ustanowionych w Konstytucji. Taką skargę wnieść może każdy – także osoby nie będące obywatelami Polski. Mogą z niej skorzystać partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia itp. Przedmiotem skargi mogą być tylko wolności i prawa ujęte w Konstytucji. Kolejnymi zadaniami TK są:
• sprawdzanie zgodności z ustawą zasadniczą celów lub działalności partii politycznych
• rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi organami państwa (spory kompetencyjne pomiędzy organami samorządu terytorialnego i administracją rządową rozpatrują sądy administracyjne)
• rozstrzygnięcie o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu Prezydenta w sytuacji, gdy nie jest on w stanie powiadomić o tym Marszałka Sejmu
Orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą one w życie w dniu ogłoszenia.

Trybunał stanu

Prezydent może zostać pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunał Stanu za naruszenie Konstytucji lub ustaw, a także za przestępstwo pospolite. Premier i członkowie rządu odpowiadają za naruszenie Konstytucji, jak też i za przestępstwo które zostało popełnione w zawiązku z zajmowanym stanowiskiem. Prezes NIK, prezes NBP i członkowie KRRITV odpowiadają przed TS za naruszenie Konstytucji, zaś posłowie i senatorowie za działalność gospodarczą związaną z osiągnięciem korzyści z majątku skarbu państwa lub samorządu terytorialnego. Prawo do pociągnięcia wszystkich wymienionych podmiotów (oprócz osoby Prezydenta) do odpowiedzialności konstytucyjnej przysługuje wyłącznie Sejmowi.
O składzie Trybunału Stanu decyduje Sejm na pierwszym posiedzeniu, wybierając jego członków na okres swojej kadencji (kadencja Trybunału Stanu kończy się wraz z kadencją Sejmu). Organ ten składa się z szesnastu członków, dwóch zastępców Przewodniczącego oraz z Przewodniczącego, którym jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Nie ma zakazu ponownego wyboru w skład TS. Konstytucja wprowadza wymóg, by co najmniej połowa członków miała kwalifikacje niezbędne do zajmowania stanowiska sędziego. W ten sposób Trybunał ma skład mieszany, co nadaje mu zawodowo-społeczny charakter. Członkom tego organu przysługuje niezawisłość sędziowska i immunitet. Kary, jakie Trybunał może orzekać to m.in.: zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych i organizacjach społecznych, utrata praw wyborczych oraz odznaczeń i orderów, utraty zajmowanego stanowiska, pozbawienie mandatu poselskiego, kary przewidziane w Kodeksie karnym. Rzadko są podejmowane próby pociągnięcia do odpowiedzialności przed Trybunał Stanu, jednak instytucja ta spełnia swoją rolę w sensie prewencyjnym.

Krajowa rada sądownictwa

Powstała w 1989 roku jako rezultat postanowień z Okrągłego Stołu. Organ ten składa się z przedstawicieli trzech władz, z zapewnieniem przewagi przedstawicieli środowiska sędziowskiego. Decyzje podejmowane są większością głosów. Przewodniczącego i dwóch jego zastępców wybiera Rada ze swego grona na czteroletnią kadencję.

Kompetencje Krajowej Rady Sądownictwa

• rozpatrywanie kandydatur na stanowiska sędziów wszystkich sadów i przedstawianie ich Prezydentowi w celu powołania
• rozpatrywanie i rozstrzyganie wniosków o przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe
• wyrażanie zgody na dalsze zajmowanie stanowiska sędziego, który przekroczył wiek 65 lat
• określanie stanowiska wobec zmian ustroju sądów
• opiniowanie programu szkolenia aplikantów i przeprowadzania egzaminów sędziowskich


opracowano na postawie: W. Skrzydło, „Ustrój polityczny Rzeczpospolitej Polskiej”, wyd. Zakamycze, Kraków2004

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
© EDUCENTRUM biuro(at)wos.org.pl

Angielski Geografia Ciąża Rosyjski Projektowanie stron Warszawa