Kiedy w 1904 r. zaczęła się wojna rosyjsko - japońska, polskie środowiska polityczne nie mogły pozostać obojętne.

• Endecja zajęła postawę wyczekującą, jej przywódca Dmowski wyruszył do Japonii.

• Tam też wyjechał jeden z czołowych działaczy PPS , Piłsudzki.

  • Obaj spotkali się na ulicach w Tokio, ale każdy z nich przybył tam w innym celu.

• Piłsudzki pragnął nawiązania rozmów o ewentualnej pomocy Japonii dla przygotowań powstańczych w zaborze rosyjskim oraz o współpracy w dziedzinie wywiadu i ewentualnych działaniach sabotażowych.

• Dmowski postanowił nie dopuścić do realizacji tej awanturniczej, jak sądził koncepcji. Japończycy chętniej przyjęli sugestię Dmowskiego.

• Po tej dziwnej wyprawie obaj działacze wrócili do kraju, gdzie już narastały napięcia w związku z wydarzeniami w Rosji.

Główne ówczesne środowiska polityczne reprezentowały cztery koncepcje działań.

• Endecja uważała, że należy wykorzystać sytuację w Rosji do

  • uzyskania choć ograniczonej autonomii,

  • praw do języka polskiego w szkolnictwie i samorządzie wiejskim,

  • rezygnując z wszelkich działań gwałtownych, żądań niepodległościowych i odcinając się od ruchów rewolucyjnych.

• Polska Partia Socjalistyczna nie była jednolita w swoich poglądach, ale w całości uznawała, że należy nasilać wszelkie działania ruchu rewolucyjnego, łącznie z elementami walki zbrojnej.

• Z kolei SDKPiL tzw. esdecja uważała całość ruchu rewolucyjnego w Kongresówce za integralną część rewolucji rosyjskiej, odżegnując się od wszelkich haseł narodowych i domagała się autonomii narodowej dla Królestwa Pol. ze wspólną Konstytuantą z resztą państwa.

• PPS chciała budować ustrój socjalistyczny w niepodległym państwie polskim,

• SDKP uznawała , że zwycięstwo międzynarodowej rewolucji zlikwiduje wszelką niewolę i zarazem problem między państwami.

• SPR pragnęło wyłącznie w sposób legalny uzyskać swobody językowe i samorządowe.

Pierwszymi masowymi wystąpieniami, zorganizowanymi przez PPS, stały się manifestacje antywojenne

• największa odbyła się w Warszawie na placu Grzybowskim w listopadzie 1904 r.. Wtedy to po ataku policji na manifestantów z tłumu padły strzały.

• W styczniu doszła do Królestwa Polskiego wiadomość o "krwawej niedzieli", a następnie kolejne informacje o potężniejącym ruchu rewolucyjnym ogarniającym całą Rosję.

• Zarówno PPS, jak i SDKPiL zorganizowały w pierwszych miesiącach 1905 r. liczne solidarnościowe strajki i demonstracje.

• Od lutego zaczął się strajk młodzieży gimnazjalnej pod hasłem polonizacji szkolnictwa i

• - zarazem zmiany stosunków panujących w szkołach.

Drugim wielkim ruchem była walka gmin wiejskich o prawo używania w urzędach języka polskiego.

• Po raz pierwszy chłopstwo tak masowo przystąpiło do walki o prawa narodowe.

• Zaczęły się też strajki robotników rolnych i walki o serwitury.

• Jednocześnie narastał ruch robotniczy.

• Doszło do masowych obchodów święta 1 Maja.

W czerwcu w Łodzi trwały parodniowe krwawe walki robotników polskich i żydowskich z policją i wojskiem.

• Padło w nich ponad 100 osób.

• Rozszerzała swoją działalność Organizacja Bojowo - Spiskowa.

• Stefan Okrzeja był pierwszym bojownikiem , którego stracono w lipcu 1905 r. na stokach Cytadeli, po próbie zamachu na posterunek policji.

Masowość wystąpień, coraz częstsze walki zbrojne wytworzyły w Królestwie sytuację rewolucyjno - powstańczą.

• W sierpniu nowym generał- gubernatorem został Gieorgij Skałon, który miał za zadanie przywrócić porządek.

• Carat poszedł na pewne ustępstwa,

  • przywrócono prawa swobodnej działalności Kościoła rzymskokatolickiego,

  • zaprzestano prześladowań unitów,

  • w czerwcu zezwolono na używanie języka polskiego w gminach,

  • a w połowie października na tworzenie prywatnych szkół polskich.

• W październiku car wydał manifest zapowiadający wybory do Dumy i wprowadzenie swobód obywatelskich.

  • Jednakże następnego dnia wielka manifestacja na placu Teatralnym w Warszawie została rozpędzona przez żandarmerię. Zabito ok. 40 osób.

• Dnia 11 listopada w Królestwie ogłoszono stan wojenny, którego przywrócenie spowodowało dwie odmienne reakcje.

  • Centralny Komitet Robotniczy, władza PPS, ogłosił w grudniu 1905 r. manifest wzywający całe społeczeństwo do pełnego bojkotu władz rosyjskich - miano zaniechać płacenia podatków, nie załatwiać żadnych spraw w urzędach rosyjskich.

  • Endecja natomiast wysłała delegację do Petersburga w celu przedstawienia propozycji nadania przez cara autonomii Królestwu Polskiemu, w zamian za pomoc w tłumieniu ruchu rewolucyjnego.

    • Liczono, że Kongresówka uzyska autonomię na wzór Finlandii, łączyć ją z Rosją będzie osobna cara, polityka zagraniczna, celna, ale całość administracji znajdzie się w rękach polskich.

  • Na porozumienie z caratem liczyli też ugodowcy, którzy pod koniec 1905 r. utworzyli Stronnictwo Polityki Realnej.

Żadna z tych inicjatyw nie przyniosła pożądanych rezultatów, ruch rewolucyjny zamierał.

• Ani społeczeństwa polskiego nie było stać na pełne zakwestionowanie panującego porządku,

• ani carat w obliczu wygasającej rewolucji nie widział potrzeby ustępstw wobec Polaków.

W 1906 r. coraz mniej było masowych wystąpień w Królestwie, rozszerzyła się natomiast działalność OBS.

• W kwietniu OBS zorganizowała ucieczkę 10 więźniów z Pawiaka, pod dowództwem Jana Gorzechowskiego.

• W sierpniu 1906 r. doszło do tzw. krwawej środy, jednoczesnego ataku na kilkadziesiąt posterunków policji,

• w listopadzie do napadu pod Rogowem na pociąg wiozący pieniądze.

Spory między polskimi ugrupowaniami przerodziły się w otwartą walkę.

• Bojowcy PPS ścierali się z utworzonym przez narodowców Narodowym Związkiem Robotniczym.

  • Doszło do krwawych starć w Łodzi.

  • Ogółem w tych bratobójczych walkach zginęło ponad 300 bojowców po obu stronach.

• Stopniowo działania niektórych grup OBS zaczęło przybierać charakter kryminalny, organizacja słabła, w końcu 1906 r. została decyzją władz PPS rozwiązana.

Wydarzenia 1905 - 1906 r. które można nazwać zarówno "czwartym powstaniem", jak i "pierwszą rewolucją", zostawiły po sobie Królestwo w gruntownie zmienionej sytuacji w stosunku do stanu poprzedzającego ten okres " przyspieszenia historycznego".

• W Kongresówce mogły odtąd działać legalne ruchy polityczne.

• W wyborach do Dumy wzięło udział Stronnictwo Narodowo - Demokratyczne, w Dumie zawiązało się Koło Polskie.

  • w 1907 roku w wyborach do II Dumy Państwowej Polaków reprezentował Centralny Komitet Wyborczy – głównie endecja i SPR – Stronnictwo Polityki Realnej

    • dla reprezentacji Polski w Dumie powstało również Koło Polskie, które uzyskało 35 mandatów – na 500

• Powstała cała sieć legalnych instytucji życia narodowego min.

  • Warszawskie Towarzystwo Naukowe,

  • Towarzystwo Bibliotekarzy,

  • Stowarzyszenie Nauczycieli Polskich,

  • Polska Macierz Szkolna,

  • Towarzystwo Kursów Naukowych.

• Abramowski i Wojciechowski zaczęli organizować ruch spółdzielczy.

• Funkcjonowały polskie szkoły prywatne, zelżała cenzura.

• Zaczęło powstawać ustawodawstwo pracy.

• Legalnie mogły działać różne związki zawodowe.

  • Zakładały je zarówno SDKPiL, jak i PPS.

• Powstały tworzone z inicjatywy endecji, tzw. polskie związki do których nie przyjmowano robotników żydowskich.

• Duchowieństwo katolickie patronowało katolickim związkom robotników, a z kolei Bund - skupiającym robotników żydowskich.

• Nastąpiły przetasowania na scenie politycznej i krystalizacja programów.

• Endecja wyraźnie sformułowała koncepcję taktycznej ugody z Rosją.

W PPS nastąpił otwarty rozłam na:

• PPS - Frakcję Rewolucyjną, przybierającą w coraz większym stopniu formę ruchu niepodległościowego ( J.Piłsudzki,W.Jodko Narkiewicz), i przeniosła swą działalność do Galicji

• PPS - Lewicę ( F. Kon, B. Szapiro ). PPS - Frakcja.

W latach 1907 1914 wykształciły się w Polsce różne orientacje programowe dotyczące spodziewanego konfliktu

Endecja i SPR widziały możliwość osiągnięcia niepodległości jedynie w porozumieniu z Rosją i poparciu jej w trakcie wojny

• 1908 rok – książka Dmowskiego – Niemcy, Rosja i kwestia polska

• zjednoczenie wszystkich ziem zaborów, ale bez państwowości, pod kontrolą Rosji

Przeciwną orientację forsowały PPS – Frakcja Rewolucyjna, PSL i PPSD ( z Galicji założone przez Ignacego Daszyńskiego )

• głosili hasła poparcia dla Niemiec i Austro – Węgier wychodząc z założenia największych swobód w Galicji

• po odzyskaniu ziem zaboru rosyjskiego chcieli tam utworzyć pewne zręby niepodległej Polski

Od 1908 roku zaczynają się tworzyć ruchy paramilitarne:

W 1908 roku został założony w Galicji Związek Walki Czynnej, na którego czele stanęli Piłsudski, Sikorski i Sosnkowski

• miał organizować różne formy szkolenia wojskowego młodzieży

W 1910 roku władze austriackie zezwoliły na zakładanie Drużyn Strzeleckich w Krakowie i Związku Strzeleckiego we Lwowie

Również w tym okresie zaczęło działać Towarzystwo Gimnastyczne Józefa Hallera, które stało się źródłem powstania Drużyn Polowych „Sokół”

W 1912 roku jako zaplecze polityczne organizacji paramilitarnych założono Tymczasową Komisję Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, w skład której weszły PPS, PPSD, PSL i część Endecji

W okresie wchodzenia Polaków w wojnę nastąpiły pewne zmiany

• Piłsudski zaczął odchodzić od założeń PPS dążąc do samodzielnej polityki przez co zaczęła się tworzyć grupa Piłsudczyków niezależna od żadnej partii

• SDKPiL stanęła poza orientacjami politycznymi wychodząc z założeniem antywojennym, twierdząc jednocześnie, że jeżeli wojna wybuchnie to trzeba wykorzystać ją do wzmożenia ruchów rewolucyjnych

  • Stanowisko to z czasem podzieliła PPS – Lewica