Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Organy władzy ustawodawczej PDF Drukuj Email

Organy władzy ustawodawczej

Organy ustawodawcze pełnią znacząca rolę w systemach demokratycznych.1

Parlament i definicja parlamentu

Organy ustawodawcze są powszechnie określane nazwą parlament, która wskazuje na miejsce, gdzie odbywają się debaty.


Nazwa parlament posiada różnorodne korzenie, począwszy od francuskiego słowa parler – mówić, poprzez angielskie parliament – rozmowa, czy skończywszy na włoskim wyrażeniu parlare czy parabolare.


Parlamenty współczesnych państw noszą różne nazwy własne, na przykład: Sejm, Zgromadzenie Narodowe, Kongres.

Parlamenty państw demokratycznych wyróżnia przedstawicielski charakter i demokratyczna legitymacja, czyli wybór reprezentantów przez suwerena w głosowaniu powszechnym, dający podstawy do realizacji woli narodu i powierzenia parlamentowi władzy prawodawczej. Organy ustawodawcze powołane są, więc przede wszystkim do stanowienia prawa, która to działalność przeważa w ich funkcjonowaniu.

Wpływ premiera na aspekt ustawodawczy prac parlamentu jest jednoznaczny w tym sensie, że premier powołując ministrów określa kierunki i zawartość merytoryczną ustaw przedstawianych parlamentowi pod głosowanie.

Parlament jest kolegialnym ciałem reprezentującym interesy suwerena, m. in. premiera, wyłonionym w rywalizacyjnych wyborach i wyposażonym w szereg funkcji, z których najważniejsza jest władza stanowienia prawa. Pozycja parlamentu zmieniała się na przestrzeni dziejów.

Wraz z przechodzeniem od monarchii absolutnej przez konstytucyjną do parlamentarnej następował stał wzrost roli parlamentu, zaś w drugiej połowie XX wieku zauważalne było ograniczenie władzy ustawodawczej na rzecz wykonawczej.


Zdaniem Andrzeja Antoszewskiego i Ryszarda Herbuta obecnie o faktycznej pozycji parlamentu decyduje nie tylko jego konstytucyjny model, ale także typ systemu partyjnego, o czym będzie mowa w dalszej części podrozdziału.2

Rodzaje parlamentów

Stosując kryterium wewnętrznej struktury, parlamenty zdaniem Edwarda Zwierzchowskiego można podzielić na:

  • Parlamenty jednoizbowe, tzw. unikameralne;

  • Parlamenty dwuizbowe, tzw. bikameralne.3

Jednoizbowe są parlamenty: Danii, Szwecji, Finlandii, Portugalii, Grecji, Słowacji, Węgier, Bułgarii, państw bałtyckich, Ukrainy. Dwuizbowe są parlamenty: Wielkiej Brytanii, Holandii, Francji, Austrii, Niemiec, Szwajcarii, Włoch, Hiszpanii, Polski, Czech, Rumunii, Słowenii, Rosji.

Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że dyskusje nad zasadnością jedno – lub dwuizbowości prowadzone są od dwóch wieków, lecz na skutek znacznej rozbieżności stanowisk dotychczas nie sięgnięto w tej sprawie konsensusu i nie został przyjęty jeden model struktury parlamentu.

Izby w parlamentach

Bogusław Banaszak podaje w publikacji zatytułowanej „Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych”4 podaje, ze na 178 istniejących parlamentów w 51 występują drugie izby.

Parlamenty jednoizbowe

Ten typ przeważa w państwach unitarnych5, w przeszłości była wyrazem procesów demokratyzacji systemu politycznego. Struktura dwuizbowa jest szczególnie odpowiednia i stała się regułą w państwach federalnych, występuje w 18 z 20 państw federalnych, często wynika z przesłanek politycznych. Bogusław Banaszak podkreśla:

„Podkreślić należy, że występowanie jedno – czy dwuizbowego parlamentu nie podlega określonym prawidłowościom i nie można wyprowadzić w tej kwestii uogólnień. Podobnie, z powodu różnorodności zastosowanych rozwiązań, nie istnieją także dostateczne przesłanki dla kreślenia bliższego modelu względnie modeli drugich izb”.6

Już Monteskiusz przytaczał następujące argumenty na rzecz dwuizbowości parlamentu: zabezpieczenie wzajemnej równowagi między reprezentacją ludu i osób wyróżniających się majątkiem czy pochodzeniem.7
Z kolei A. Hamilton formułuje argument mówiący, że dwuizbowy parlament gwarantuje lepszą organizację podziału władzy i minimalizuje ewentualną przewagę parlamentu.8

Parlamenty dwuizbowe

„(Dwuizbowość parlamentu to) zapobieganie uniesieniom i błędom władzy ustawodawczej, stwarzanie większej powściągliwości w działaniach parlamentu, stymulowanie wewnętrznej kontroli i hamowanie niewłaściwych decyzji parlamentu.”9

Natomiast zwolennicy jednoizbowego parlamentu zwykle podkreślają antydemokratyczny charakter drugiej izby, jej niepochodzenie z wyborów powszechnych, zmniejszenie skuteczności prac parlamentarnych.

Rodzaje izb w parlamentach dwuizbowych

Obecnie w państwach demokratycznych dominują następujące modele drugiej izby parlamentu:

  • Izba wyższa (izba refleksji), uczestnicząca w procesie ustawodawczym (prawo posiadania inicjatywy ustawodawczej i proponowania poprawek do ustaw uchwalonych przez izbę pierwszą), pełniąca rolę „strażnika dobrego prawa”;

  • Izba reprezentująca kraje federalne, której zadaniem jest reprezentacja części składowych federacji;

  • Izba typu islandzkiego, występująca w Islandii i Norwegii, Gdzie wszyscy deputowani wybierani są w jednych wyborach powszechnych, a następnie sami dzielą się na dwie izby o jednakowych kompetencjach;

  • Izba tzw. reprezentacji funkcjonalnej, reprezentująca różnego rodzaju interesy, organizacje, związki (na przykład izba samorządowa). Jest to model teoretyczny, nie realizowany w pełni w żadnym państwie, w pewnym zakresie występuje w Irlandii, gdzie członków drugiej izby wybierają kurie reprezentujące określone interesy, uniwersytety, itp.10

Izby pierwsze parlamentów

Wybierane są w wyborach powszechnych i bezpośrednich. Należy podkreślić w tym miejscu, że sposób wyłaniania izb drugich jest zróżnicowany i może przyjmować następujące rozwiązania:

  • Wybory powszechne (na przykład Polska, Hiszpania, Szwajcaria);

  • Wybory pośrednie (Francja, Austria, Holandia);

  • Wybory na podstawie posiadanego tytułu arystokratycznego (unikalny przykład Wielkiej Brytanii, opisany w poprzednim rozdziale pracy);

  • Wybory odbywają się według kryteriów mieszanych (na przykład część członków pochodzi z wyborów, część z nominacji, na przykład we Włoszech).11

Autor: Anna Płaza
Przypisy:
1 Organy ustawodawcze pełnią znacząca rolę w systemach demokratycznych, w których szefem rządu jest powołany demokratycznie premier. Etymologia słowa premier – łac. primus, pierwszy – wskazuje na jego szerokie uprawnienia w państwie, również wobec organu władzy ustawodawczej, jaką jest sejm, parlament.
2 A. Antoszewski, R. Herbut: Systemy polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001, s. 238.
3 E. Zwierzchowski: Prawnoustrojowa ewolucja drugich izb w państwach europejskich (próba syntezy), [w:] Izby drugie parlamentu, E. Zwierzchowski [red.], Białystok 1996.
4 B. Banaszak: Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Kraków 2007, ss. 458 – 462.
5 Państwo unitarne to forma państwa najbardziej powszechna we współczesnym świecie, która charakteryzuje się wewnętrzną jednolitością. Wszystkie jednostki administracyjne wchodzące w skład państwa są tak samo zorganizowane i podporządkowane organom centralnym. Państwa unitarne podzielono na państwa scentralizowane i zdecentralizowane. Ustrój państwa scentralizowanego charakteryzuje się wyznaczaniem lokalnych urzędników przez rząd centralny, który sprawuje zwierzchnią władzę nad organami regionalnymi. Ustrój państwa zdecentralizowanego charakteryzuje się tym, że organy regionalne są formowane niezależnie od rządu i istnieje dobrze rozwinięty samorząd terytorialny o znacznych kompetencjach, a władza centralna zastrzega sobie prawo do podejmowania tylko najważniejszych decyzji. [Za:] Słownik Politologii, [red.] B. Walicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.
6 B. Banaszak: Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, op., cit., s. 462.
7 [Za:] Encyklopedia politologii, M. Żmigrodzki [red.], t. 2, Ustroje państwowe, W. Skrzydło, M. Chmaj [red.], Wydawnictwo Zakamycze Kantor Wydawniczy, Zielona Góra 2000.
8 Encyklopedia politologii, M. Żmigrodzki [red.], t. 2, Ustroje państwowe, W. Skrzydło, M. Chmaj [red.], op., cit.
9 Współczesne systemy polityczne, M. Żmigrodzki, B. Domidok – Olszewska [red.], Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 36.
10 B. Banaszak: Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Kraków 2007, s. 322
11 B. Banaszak: Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Kraków 2007, s. 324.

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »