Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Państwo w teorii Platona i Arystotelesa PDF Drukuj Email

Pojęcie terminu Państwa

Termin państwo nie był i nie jest rozumiany jednoznacznie. Starożytni Grecy swoje państwa – miasta nazywali polis. Jedną z najbardziej znanych filozofii dotyczących państwa są poglądy Platona zawarte w największym dziele greckiego filozofa zatytułowanym„Państwo”. Platon wartościuje w swoim dziele jemu współczesne systemy polityczne, uznając za właściwe monarchię i demokrację. Zdaniem filozofa najlepsze realizacje obydwu systemów nastąpiły odpowiednio u Persów i Ateńczyków. Obydwa narody filozof traktuje jako „dwie matki konstytucji politycznych”, z których inne się wywodzą.
Początki państwa według Platona

Państwo według Platona.

Zdaniem historyków Platon w „Państwie” uciekł się do intelektualnej archeologii, by wytropić początki wspólnoty politycznej. Zdaniem filozofa powstanie polis było spowodowane niedostatkiem samodzielności (autarkeia) obywateli, podczas gdy różne czynności ludzkie spowodowały w sposób naturalny podział pracy. Platon sprowadza, więc początki wspólnoty politycznej do poziomu potrzeb ludzkich i w ten sposób obala idylliczne wyobrażenia o początkach państwa. Pragmatyczne podejście filozofa przełoży się na jego koncepcję państwa w ten sposób, że uczyni ją moim zdaniem bardziej realistyczną, adekwatną z naturą człowieka wizję. Jest to istotne dla moich rozważań, gdyż według mnie idealne państwo powinno być skrojone na miarę potrzeb jego obywateli, a nie wybranej elity.
Cykl życia polis według Platona
Platon uważa, ze w pierwszych poleis prowadzono proste i zdrowe życie z braku bogactwa. Jednak rozmówca – brat Glaukon – oponuje, że nadto było proste to życie, by było ludzkie, podobne jest raczej do „miasta świni”. Zdaniem Platona polis jako organizacja polityczna może albo się – dzięki sprawiedliwemu porządkowi ustanowionemu przez filozofów – albo zachorować i upadać. Platon bierze, więc pod uwagę miasto, do którego wkradło się bogactwo powodujące niezgodę wśród mieszkańców i wojnę na zewnątrz. Zdaniem Platona pojawienie się wojen jest kluczowym problemem państwa. Ktokolwiek czytał „Wojnę peloponeską” Tukidydesa lub „Hellenikę” Ksenofonta, jest z pewnością przerażony liczbą wojen, mniejszych lub większych konfliktów, które ustawiły przeciw sobie miasta greckie, wojen z masakrami, zniszczeniami.
Dążenie wspólnoty politycznej (państwa) do pokoju
Platon twierdzi, że wspólnota polityczna powinna dążyć do pokoju i zgody. Podobnie jak Platon Arystoteles podnosi krytyczny głos przeciw ustrojowi spartańskiemu. Platon jest jednak w pełni świadom, że do zawarcia pokoju potrzeba dwóch, by rozpocząć wojnę – wystarczy jedno państwo. Dlatego w swoim dziele apeluje do ustawodawców, aby zadbali o położenie miasta i liczby obywateli, którzy będą odpierali napady sąsiadów.
Absolutna władza to doskonałość w polityce
Teoria polityczna Platona, którą określa się jako autorytarną, zakłada przekazanie absolutnej władzy specjalnej grupie w celu rządzenia społeczeństwem. Platon twierdzi, że państwem powinni rządzić najmądrzejsi, a więc filozofowie, ponieważ jedynie oni posiadają prawdziwą wiedzę. Idea państwa doskonałego, rządzonego przez mędrców - filozofów, powinna z kolei opierać się o wartości: Sprawiedliwości, Prawdy, Dobra i Piękna. Platońska wizja struktury społecznej, oparta na teorii sprawiedliwości, zakłada dominację we wspólnocie politycznej trzech warstw społecznych, trzymających władzę, do których należą: zarobnicy, pomocnicy, i strażnicy. Struktura społeczna, według Platona pełni rolę służebną wobec sprawiedliwości, więcej nawet, ona jest tej sprawiedliwości treścią. Jak pisze sam autor:
„(…) są w państwie zarobnicy, pomocnicy i strażnicy. Jeżeli każda z tych warstw robi w państwie to tylko, co do niej należy, jeżeli każda robi swoje(...) to była by to sprawiedliwość i przez to państwo stałoby się sprawiedliwe”.

Państwo według Arystotelesa

Z kolei Arystoteles określał państwo jako pewną wspólnotę różnych grup ludzi niezbędnych dla jej istnienia. Wizja państwa u Arystotelesa wiąże się również z pojmowaniem sprawiedliwości przez filozofa starożytności. Obowiązujące zasady sprawiedliwości uprawniały i uprawniają sprawujących władzę do powołania w danym społeczeństwie określonego rodzaju dystrybucji dóbr tego wszystkiego, co w danym państwie może być brane i dawane. Powyższe zasady dotyczą, więc pojęcia sprawiedliwości dystrybutywnej, obowiązującej tych, którzy powołują określoną formę państwa. Z kolei drugi rodzaj sprawiedliwości, określanej mianem sprawiedliwości retrubutywnej dotyczy zasad, które niejako a priori mają chronić jednostki przed agresją lub poszkodowaniem przez przemoc i oszustwo. Zasady sprawiedliwości retrubutywnej uprawniają również do obrony koniecznej przed takim poszkodowaniem przy użyciu takich samych środków. Arystoteles, jako jedyny z tych nielicznych teoretyków państwa, którzy zadawali sobie pytania, do czego w ogóle odnoszą się reguły sprawiedliwości, reprezentował obydwa stanowiska. Filozof uważał, że należy wybrać taką formę państwa, w którym możliwe jest stosowanie reguł obydwu rodzajów sprawiedliwości. Zarówno sprawiedliwość rozdziału dóbr, czyli dystrybutywna jak i sprawiedliwość, retrubutywna, czyli karząca lub rekompensująca straty to cechy dystynktywne form państwa uznawanych przez Arystotelesa. Filozof traktował obydwa rodzaje sprawiedliwości społecznej, egzekwowanej przez państwo, jako konieczne do stosowania, ponieważ postrzegał polis jako jednolity organizm, który jako organizm cielesny jest źródłem ruchu pracy, szczególnych wymagań i troski swych członków; jako organizm społeczny – źródłem pracy i czasu wolnego, kar i zaszczytów, zgodnie z regułami, których naruszenie musi spowodować jego chorobę i kolejne dysfunkcje w działaniu.
Państwo: projekt polityczny i edukacyjny
Najlepszą formą rządów może być według Platona albo monarchia albo arystokracja w zależności od tego, czy tylko jedna osoba, czy też niewielka grupa ludzi mają wiedzę polityczną. Postawę filozofia wobec demokracji widzimy najlepiej w księdze ósmej, gdzie posługując się złośliwością i ironią, wytyka największe wady tego ustroju. Nie podoba się mu na przykład zbyt duża wolność obywatelska, obejmująca nawet zbrodniarzy. Brakuje też systemu edukacji, który ma wychować dobrych obywateli - cechuje ich chciwość i rozpusta. Tym wszystkim mankamentom wspólnoty politycznej miała zaradzić koncepcja Platona. Ponieważ „Państwo” Platona jest nie tylko traktatem politycznym, lecz także programem wychowawczym, Platon sporo miejsca poświęcił edukacji, która obywatele powinni otrzymać. Edukacja powinna być naznaczona pobożnością i oparta na muzyce i na gimnastyce, które wywołują harmonię w duszy i w ciele. Platon uznał, że „w społeczeństwie idealnym” konieczna będzie cenzura. Filozof twierdził, że młodzi ludzie, jeśli mają rozwijać cnotliwe zwyczaje i prowadzić dobre życie, muszą być ochraniani, przed pewnego rodzaju doświadczeniami. Po drugie, bardziej utalentowani młodzieńcy, muszą rozwijać swoje siły duchowe i konsekwentnie poddawać się rygorowi ćwiczeń intelektualnych, gdyż dadzą im one więcej niż by rozwijali cnotliwe nawyki. Są oni wyróżnieni z tego powodu, że ostatecznie będą musieli kierować społeczeństwem idealnym. Człowiek, który przyswaja wiedzę, zwłaszcza o tym, co jest dobre, nigdy według Platona nie będzie działał źle. Młodzież będzie przygotowywana do studiów arytmetyki, geometrii, stereometrii, astronomii, harmonii. Zdaniem Platona wymienione wyżej dyscypliny pozwolą młodym wznieść ich dusze do poziomu kontemplacji bytu i prawdy, gdyż skłaniają one do refleksji nad istotą rzeczy ludzkich i boskich. Należy, więc przekonać filozofów do tego, by zeszli do „jaskiń” życia publicznego i zajęli się swoimi współobywatelami.
Komplementarność założeń Platona i Arystotelesa

Zbieżność założeń obydwu filozofów na istotę doskonałego państwa dotyczy idei sprawiedliwości. Arystoteles jest autorem poniższych słów
„justicia est constans et perpetua voluntas ius suum unicuique tribuendi”– sprawiedliwość jest trwałą wolą każdemu zapewnić jego prawo”
Platon również uważa, iż filozof powinien zbudować doskonałą, sprawiedliwą politeę za sprawa ustawodawstwa. Ustawodawstwo to ma ostatecznie wprowadzić w życie on sam lub też władca. Platon podkreśla, że najlepsza forma rządów może wynikać wyłącznie z połączenia wiedzy i władzy i że połączenie to jest w zasadzie szczęśliwym trafem. Fortuna (Tyche) odgrywa, więc determinującą rolę w utworzeniu doskonałego rządu. Wspólne jest dla poglądów Platona przekonanie, że ustrój doskonały powinien zostać zbudowany ab imis, nie godząc się na żadne ustępstwa wobec wcześniejszych sytuacji.
„Państwo” Platona i poszukiwanie prawdy
Wielkość dzieła Platona „Państwo” polega na harmonii jego części, które nadają mu doskonałość dzieła dramatycznego. „Państwo” jest przede wszystkim filozoficznym poszukiwaniem prawdy – proces ten jest metaforycznie unaoczniony w micie jaskini, punktem niejako kulminacyjnym w poznaniu najwyższego dobra. Kontemplacja prawdy dostarcza człowiekowi najwyższej przyjemności, poucza go zaś o nieszczęściu ukrytym za pozornym szczęściem sprawiedliwości upersonifikowanej przez tyrana. Według Platona tyran ma na pozór olbrzymią władzę i może robić, co chce, w rzeczywistości jest jednak niewolnikiem swoich rządz, nie ma przyjaciół, musi żyć w strachu, jest, więc najbardziej nieszczęśliwym człowiekiem na świecie. Filozoficzne dociekania Platona wywróciły opinię oślepionego pozorną potęgą tyranii ludu. Dociekania te również ujawniły rzeczywistość ludzkiej duszy, która dzieli się na trzy części:

- dusza pożądliwa (epithymetikon), zapatrzona w bogactwo;
- dusza porywcza, dążąca do zwycięstwa i honoru;
- dusza „żądna wiedzy i mądrości” (philosophos).

Kontrast między rozumem a namiętnościami jest, zatem, według Platona, rzeczą naturalną, a przewaga jednej z trzech części tworzy odmienne ludzkie typologie, zawarte w przedstawionym we wcześniejszej części pracy typologii sprawujących rządy w państwie: filozofów, pomocników i robotników.
Z czego wynika szczęście obywateli?
„Obywatele są szczęśliwi, tylko wtedy, gdy państwo dobrze prosperuje, ono właśnie jest dobrem najwyższym”.
Ze względu na ideę szczęścia obywateli Platon likwiduje własność prywatną, która jest powodem nierówności oraz rodzinę, odrywającą ludzi od spraw społecznych. Każdy ma dla siebie wyznaczone zajęcie, panuje powszechna specjalizacja, system powszechnej własności. Jako jeden z pierwszych zaproponował on równouprawnienie mężczyzn i kobiet, przynajmniej w służbie państwowej. Aby stwierdzić, co w czyjejś duszy przeważa i do jakiej kasty należy go skierować Platon stworzył projekt nowego systemu wychowania. Można by go określić mianem „hodowli obywateli”, szczególnie, że sam filozof wspominał o „trzodzie” albo „stadzie”, pilnowanym przez „pasterzy” - filozofów i „psy” - strażników. Państwo miało ingerować nawet w proces poczęcia polegający na zezwalaniu na zbliżenie tylko zdrowym obywatelom, w określonym wieku. Zlikwidowano w ten sposób instytucję rodziny. Partnerzy mieli być losowani i nie znali później swojego potomstwa. Przeżyć mogło tylko zdrowe dziecko, które po narodzinach zabierano matkom i poddawano surowemu wychowaniu, dziś powiedzielibyśmy: indoktrynacji. Chore lub kalekie na wzór spartański zabijano. Platon był przeciwnikiem eugenetycznej polityce małżeństw, gdyż uważał ze z doskonałego ojca arystokraty urodzi się w pewnym momencie syn timokratyczny , nadmiernie przywiązany do honoru, on z kolei urodzi syna oligarchicznego, zapatrzonego w bogactwa. Ten zaś, według Platona, urodzi syna demokratę, a z kolei nadmierna swoboda rodzica demokraty stworzy syna tyrana.
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »