Pomoc UE dla polskich gmin

Do kluczowych szans, zarówno obecnych jak i potencjalnych, które charakteryzują otoczenia gmin na terenie Polski należą:

• Pomoc Państwa dla samorządów terytorialnych ubiegających się o środki pomocowe Unii Europejskiej – wdrożenie w życie, uchwalonej przez Sejm RP, ustawy o Funduszu Poręczeń Unijnych¹, który będzie funkcjonować przy Banku Gospodarstwa Krajowego;
• Ekologizacja procesów rozwoju kraju, tj. powszechne i współzależne uwzględnianie uwarunkowań przyrodniczych w sterowaniu procesami rozwoju społeczno–gospodarczego oraz zagospodarowania przestrzeni;
• Znacząca poprawa stanu środowiska przyrodniczego (osiągnięcie norm ekologicznych obowiązujących w Unii Europejskiej);
• Zmiany procesów produkcyjnych (nowoczesne i bezpieczne ekologicznie technologie) oraz minimalizacja zużycia surowców naturalnych i emisji zanieczyszczeń do środowiska przyrodniczego, a także racjonalna gospodarka odpadami stałymi (recykling);
• Wdrożenie w życie przepisów ustawy w sprawie utworzenia Funduszu Rozwoju Inwestycji Komunalnych², który jest usytuowany w Banku Gospodarstwa Krajowego. Ustawa tworzy podstawy prawne dla powołania z dniem 1 stycznia 2004 roku wyodrębnionego funduszu przeznaczonego na współfinansowanie inwestycji komunalnych przygotowanych przez gminy i ich związki oraz finansowanie takich projektów inwestycji komunalnych, które mają być wspomagane z funduszy pomocowych Unii Europejskiej;
• Opracowanie przez samorząd województwa mazowieckiego Strategii rozwoju województwa mazowieckiego oraz Regionalnego programu operacyjnego województwa mazowieckiego na lata 2007–2013 jako podstawy do absorpcji środków pomocowych Unii Europejskiej;
• Opracowanie przez samorząd województwa mazowieckiego projektów: Planu zagospodarowania przestrzennego i Programu ochrony środowiska;
• Opracowanie Planu gospodarki odpadami w województwie mazowieckim. Przewiduje on utworzenie regionalnych zakładów gospodarki odpadami, w tym w regionie siedleckim obejmującym swym zasięgiem m.in. powiat miński;
• Aktywna współpraca władz powiatu mińskiego z władzami gmin wchodzących w jego skład w celu rozwiązywania wspólnych dla całej społeczności powiatu problemów;
• Aktywna współpraca władz powiatu mińskiego i władz gmin wchodzących w jego skład z sąsiednimi powiatami w celu rozwiązywania wspólnych problemów w sferze infrastruktury transportowej i ochrony środowiska – zwiększy to szanse na uzyskanie pomocy finansowej na ich realizację z Unii Europejskiej – fundusze strukturalne i Fundusz Spójności.

W Deklaracji państw członkowskich Unii Europejskiej na temat „Rozwijania konkurencyjności obszarów wiejskich: budowania rzeczywistej współpracy pomiędzy gminami wiejskimi a Unią Europejską” czytamy:

„Burmistrzowie i członkowie rad gmin wiejskich z Włoch, Francji, Niemiec, Hiszpanii, Austrii, Holandii i Polski uczestniczący dzisiaj w Komitecie Regionów, w międzynarodowym seminarium na temat »Rola gmin wiejskich w rozwoju Unii Europejskiej« jednomyślnie stwierdzając, że obszary wiejskie, które obejmują około 90 % terytorium UE i 25 % populacji UE:

• wytwarzają »dobro publiczne«, na które składa się i które ma być postrzegane jako podwyższona wartość historyczna i dziedzictwo kulturowe, ochrona krajobrazu i bioróżnorodności oraz poszanowanie fauny i flory;
• świadczą i wspierają rozwój wysoce zróżnicowanej lokalnej gospodarki – zarówno tradycyjnej jak i sektorów innowacyjnych – opartych na wysokiej jakości zasobach naturalnych, kultury, wytwarzający produkty rolnicze w wielu przypadkach charakteryzujących się lokalnymi markami;
• reprezentują ochronę systemu środowiska naturalnego i najlepszą obronę przed wodno – geologicznymi zagrożeniami;
• stawiając czoło, w ostatnich dekadach, redukcji finansowych darowizn i niedoborowi personelu administracyjnego, w wielu państwach członkowskich rozwinęły administracyjne i menedżerskie rozwiązania, żeby dostarczać usługi poprzez współpracę międzygminną, tworzenie związków gmin, stowarzyszeń, konsorcjów i innych sieci tematycznych;
• wdrożyły już nowe inicjatywy gospodarcze poprzez ochronę źródeł naturalnych, ich racjonalne wykorzystanie i odzyskiwanie, opartych na ochronie środowiska, autonomiczności energetycznej oraz uczestnicząc w kierowaniu nowymi zrównoważonymi dostawami energii.”³

Cytowany powyżej fragment Deklaracji Państw UE w sprawie współpracy z gminami w każdym niemalże punkcie deklaracji eksponuje udział i dorobek gmin, w tym polskich, w realizacji zadań z zakresu ochrony środowiska. Zaangażowanie władz samorządowych w działania proekologiczne obliguje kraje Unii Europejskiej do zwiększenia dotacji w celu zapewnienia gminom możliwości owocnej współpracy. Ze względu na realne możliwości uzyskania funduszy pomocowych ze strony UE, polskie gminy w swoich planach rozwoju strategicznego uwzględniają współdziałanie z innymi gminami, a nawet umieszczają współpracę jako główny cel strategiczny projektowanej dalekosiężnie działalności.
Wśród głównych celów współpracy są wymieniane następujące zamierzenia:

• ochrona przyrody, jej różnorodności biologicznej i krajobrazowej poprzez:
• rozbudowę sieci ścieżek rowerowych i szlaków pieszych, organizacja punktów widokowych;
• zwiększanie zasobów zieleni śródpolnej i przydrożnej;
• renowację terenów zielonych;
• wspieranie przedsięwzięć mających na celu utrzymanie i powiększanie terenów zieleni, zadrzewień, zakrzewień i remiz śródpolnych, między innymi w celu ograniczenia niekorzystnych zjawisk erozyjnych, oraz parków w tym wiejskich;
• uwzględnianie w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy i w planach miejscowych potrzeb związanych z rozwojem turystyki;
• program ochrony i ekspozycji wartości przyrodniczych i kulturowych gmin, waloryzacja środowiska przyrodniczego;
• wprowadzenie do codziennej praktyki zasad racjonalnego pozyskiwania drewna z jednoczesnym wprowadzaniem nasadzeń drzew i krzewów;
• wykorzystanie, bez szkody dla środowiska przyrodniczego, atutów przyrodniczo – uzdrowiskowych gminy;
• wspieranie rozwoju agroturystyki;
• określenie w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów wrażliwych na antropopresję;
• wydzielenie, w planach zagospodarowania przestrzennego, stref buforowych oddzielających rzekę od działalności rolniczej;
• ochrona i wzrost funkcji zadrzewień śródpolnych, przydrożnych, na terenach zieleni;
• uwzględnienie w planowaniu przestrzennym potrzeby zwiększenia lesistości;
• restrykcyjny nadzór nad przestrzeganiem zakazu wypalania łąk, ściernisk, rowów.⁴

• ochrona i zrównoważony rozwój lasów poprzez:
• wydawanie zezwoleń wyłącznie na uzasadnione wycinki drzew oraz konsekwentne stosowanie sankcji karnych w przypadku ujawnienia samowoli przy wycięciu drzew lub krzewów, a także ich zniszczeniu;
• opracowanie projektu zalesień, struktury nasadzeń, składu gatunkowego, formy zmieszania;
• podniesienie wskaźnika lesistości gmin przez stopniowe zalesianie terenów nie przydatnych dla rolnictwa;
• przygotowanie szczegółowego wykazu gruntów rolnych, które eliminowane będą z produkcji rolnej i zalesiane;
• wprowadzenie do planów zagospodarowania przestrzennego obszarów przeznaczonych do zalesienia.

• ochrona gleb uzyskana następującymi działaniami:
• optymalne używanie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin;
• rozważenie możliwości przejęcia, w drodze referendum, przez gminne związki komunalne niektórych obowiązków mieszkańców w zakresie utrzymania czystości i porządku;
• uwzględnianie w planowaniu przestrzennym konieczności ochrony gruntów wartościowych z punktu widzenia gospodarki rolnej;
• opracowanie planu i wdrożenie do realizacji przeciwerozyjnych pasów zadrzewieniowych i zalesieniowych;
• modernizacja i odbudowa systemów melioracji szczegółowej;
• podjęcie rekultywacji obszarów zdegradowanych i zanieczyszczonych;
• remonty i odbudowa sieci melioracji podstawowych;
• remonty i modernizacje systemów odprowadzania wód opadowych z dróg gminnych;
• rozwój rolnictwa ekologicznego;
• ustalenie granicy polno – leśnej gminy;
• likwidacja „dzikich” składowisk odpadów;
• bieżąca kontrola realizacji przez mieszkańców obowiązków w zakresie utrzymania czystości i porządku;
• opracowanie i wdrożenie systemu unieszkodliwiania padłych zwierząt;
• wsparcie rolników w zakresie prawidłowego zagospodarowania obornika, gnojowicy i gnojówki w fermach zwierząt gospodarskich;
• systematyczne rozszerzanie zasięgu selektywnej zbiórki odpadów „u źródła”;
• podejmowanie przedsięwzięć na rzecz eliminowania ze strumienia odpadów komunalnych, odpadów niebezpiecznych;
• podjęcie działań na rzecz efektywnego zagospodarowania odpadów problemowych (niebezpiecznych, ogumienia pojazdów, wielkogabarytowych itp.)

• ochrona wód podziemnych realizowana poprzez:
• kontrolę szczelności i likwidowanie szamb;
• aktywizację działań zmierzających do ustanawiania stref ochronnych ujęć wód podziemnych;
• ujęcie ustanowionych stref ochronnych ujęć wód podziemnych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego;
• modernizację sieci wodociągowych celem eliminacji starych, przestarzałych i nie odpowiadających normom sanitarnym instalacji wodociągowych, co pozwoli na zmniejszenie strat wody, a tym samym racjonalizację wykorzystania zasobów wód podziemnych;
• racjonalną gospodarkę studniami głębinowymi – likwidacja nieczynnych ujęć wody;
• utrzymywanie należytego stanu sanitarnego, porządku i czystości w strefach ochronnych ujęć wód podziemnych wodociągów komunalnych;
• propagowanie Kodeksu Dobrej Praktyki Rolniczej polegającej na stosowaniu właściwych dawek nawozów sztucznych i naturalnych;
• wspólną, dla potrzeb kilku gmin, budowę Centrum Gospodarki Odpadami, uwzględniającą aktualne wymogi w tym zakresie;
• inwentaryzację ujęć wód podziemnych, zweryfikowanie ich zasobów eksploatacyjnych i danych dotyczących poborów, co pozwoli na zebranie aktualnych danych do bilansu wodno – gospodarczego;
• likwidację zbiorników na ścieki bytowe powstałych w nie eksploatowanych studniach kopanych.⁵

• zmniejszenie wodochłonności, materiałochłonności (w tym odpadowości) i energochłonności gospodarki poprzez:
• opracowanie i wdrażanie programu ograniczania poboru wody na cele przemysłowe;
• opracowanie planu wykorzystania różnych technologii w zakresie termomodernizacji budynków;
• opracowanie założeń do koncepcji zaopatrzenia gmin w energię (cieplną, elektryczną, gaz);
• ograniczanie nielegalnej emisji zanieczyszczeń, w tym odpadów, poprzez działania kontrolne służb gminnych;
• wdrożenie mechanizmów ekonomicznych i kontrolnych mających na celu ograniczenie zużycia wody.

• wykorzystanie energii odnawialnej na drodze następujących działań:
• wspieranie inicjatyw w zakresie wykorzystania energii odnawialnej (stworzenie punktu konsultacyjnego);
• opracowanie gminnej strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii (zbilansowanie potrzeb energetycznych na cele suszarnicze z wykorzystaniem kolektorów słonecznych, pełne zbilansowanie biomasy itp.).

• poprawa jakości wód poprzez:
• wzmożenie działań kontrolnych i egzekucyjnych w celu eliminacji nielegalnego zrzutu ścieków komunalnych. Bieżące uzupełnianie ewidencji zbiorników bezodpływowych i przydomowych oczyszczalni ścieków;
• budowę indywidualnych systemów oczyszczania ścieków na terenach o zabudowie rozproszonej;
• rozbudowę sieci kanalizacji sanitarnych z odprowadzeniem do lokalnych oczyszczalni zgodnie z koncepcją programową;
• budowę kanalizacji deszczowej oraz systemów oczyszczania wód opadowych spływających z dróg gminnych;
• sukcesywną rozbudowę i rozdział kanalizacji deszczowej od sanitarnej;
• wymianę zużytej sieci wodociągowo – kanalizacyjnej (w szczególności azbestowo–cementowej);
• sukcesywna modernizację i rozbudowę stacji uzdatniania wody;
• rozszerzenie współpracy międzygminnej w zakresie wspólnego rozwiązywania problemów gospodarki wodnościekowej;
• budowę odwiertów awaryjnych celem zabezpieczenia mieszkańcom ciągłości dostaw wody;
• pełną inwentaryzację sieci wodociągowych i kanalizacyjnych;
• wyprzedzające podejmowanie prac projektowych w sferze gospodarki wodno–ściekowej, tak by możliwe było poszukiwanie wsparcia finansowego z funduszy unijnych;
• ograniczenie zanieczyszczeń przemysłowych poprzez wzmożone działania kontrolne;
• wspieranie budowy oczyszczalni ścieków, kanalizacji sanitarnych i rekultywacji zamkniętych i „dzikich” składowisk odpadów;
• rozbudowa sieci wodociągowych zgodnie z koncepcjami programowymi gmin;
• wyznaczenie stref ochronnych oraz zasobów ujęć wód;
• rekultywacja „starych” składowisk odpadów;
• opomiarowanie instalacji odbiorców wody, którzy jeszcze nie posiadają liczników;
• prowadzenie monitoringu lokalnego jako elementu uzupełniającego monitoring państwowy, w tym szczególnie monitoringu składowisk.

• poprawa jakości powietrza i przeciwdziałanie zmianom klimatu na drodze poniższych, projektowanych i prowadzonych już przez gminy działań:
• ujawnianie i zgłaszanie nowych źródeł zanieczyszczeń powietrza w celu podjęcia czynności kontrolnych i wykonania pomiarów;
• modernizację kotłowni w obiektach komunalnych (przebudowa na gaz, ropę, biopaliwo);
• rozbudowę sieci gazowych, zmianę systemu ogrzewania;
• wzmocnienie działalności kontrolnej organów samorządowych w zakresie emisji substancji do powietrza przez podmioty korzystające ze środowiska;
• kreowanie warunków najlepszego stanu jakości powietrza na terenach o walorach turystyczno – krajobrazowych poprzez akty prawa miejscowego (reglamentację);
• opracowanie planu zmiany źródeł ogrzewania (z węglowego na bardziej przyjazne środowisku) i realizacja planu w odniesieniu do obiektów komunalnych;
• opracowanie planu wykorzystania różnych technologii w zakresie „termomodernizacji” budynków;
• podjęcie działań w celu wyeliminowania pojazdów zanieczyszczających powietrze wydzielanymi spalinami;
• likwidowanie uciążliwości zapachowych spowodowanych hodowlą na terenach zabudowy mieszkaniowej;
• wspomaganie rozwoju przemysłu wysokiej technologii i rolno – spożywczego poprzez przygotowanie terenów pod inwestycje, ich wspólną promocję i ulgi podatkowe;
• wsparcie przedsięwzięć dotyczących usuwania azbestu z obiektów i instalacji budowlanych;
• wsparcie przedsięwzięć mających na celu ograniczenie niskiej emisji (plany miejscowe, ulgi podatkowe, reglamentacja);
• rozwój sieci monitoringu jakości powietrza przez udział gmin i powiatu w monitoringu regionalnym;
• wprowadzenie stref ograniczonego ruchu pojazdów spalinowych;
• podjęcie działań na rzecz rozwoju systemu transportu zbiorowego.

• zmniejszenie szkodliwości oddziaływania hałasu poprzez:
• wprowadzenie do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego zasad kształtowania komfortu akustycznego dla obszaru gminy;
• kreowanie warunków wysokiego komfortu akustycznego na terenach o walorach turystyczno – krajobrazowych poprzez akty prawa miejscowego;
• modernizacja dróg gminnych celem uzyskania lepszych parametrów akustycznych dróg;
• wzmocnienie działalności kontrolnej organów samorządowych w zakresie emisji hałasu przez podmioty korzystające ze środowiska;
• podjęcie działań na rzecz rozwoju systemu transportu zbiorowego i minimalizowania poziomu hałasu spowodowanego przez pojazdy.

• monitorowanie oddziaływania pół elektromagnetycznych poprzez:
• wprowadzenie do planów zagospodarowania przestrzennego zasad lokalizacji instalacji emitujących fale elektromagnetyczne (między innymi w sposób nie kolidujący z walorami krajobrazowymi oraz nie powodujący konieczności stawiania nadmiernej ilości konstrukcji wsporczych).

• przeciwdziałanie obecności chemikalii w środowisku, poważnym awariom przemysłowym poprzez:
• zidentyfikowanie przedsiębiorstw wykorzystujących substancje niebezpieczne i wykorzystanie wniosków płynących z ich planów operacyjnych do opracowywania i aktualizacji planów zagospodarowania przestrzennego;
• uwzględnienie w procesie planowania przestrzennego i inwestycyjnego zapisów zewnętrznych planów operacyjno – ratunkowych;
• uwzględnienie zasad bezpieczeństwa transportu substancji niebezpiecznych w projektach organizacji ruchu na drogach gminy;
• utrzymanie we właściwym stanie technicznym dróg, którymi przemieszczają się transporty substancji niebezpiecznych;
• identyfikacja terenów potencjalnie zagrożonych z tytułu możliwości wystąpienia poważnej awarii lub klęski żywiołowej.

• edukacja ekologiczna mieszkańców poprzez:
• powszechną, realizowana przez różne instytucje, edukację ekologiczną;
• wdrożenie programów edukacji mieszkańców w zakresie m. in. stosowania chemikaliów, ich oddziaływania, wystąpienia poważnej awarii przemysłowej, klęski żywiołowej;
• opracowanie i propagowanie racjonalnego stosowania środków chemicznych w rolnictwie prowadzącego do powstrzymania degradacji gleb;
• upowszechnienie Kodeksu Dobrej Praktyki Rolniczej w zakresie prawidłowego stosowania i składania płynnych odchodów zwierzęcych oraz odcieków z pryzm kiszonkowych;
• podniesienie poziomu edukacji ekologicznej lokalnej społeczności oraz sprawnej wymiany informacji;
• przekonanie mieszkańców do szeregu nowych, podejmowanych przez samorząd, przedsięwzięć związanych z ochroną środowiska;
• promowanie produkcji zdrowej żywności;
• współpracę gmin podczas organizacji kampanii informacyjnych dotyczących zagrożeń wynikających z coraz większej ilości odpadów, nieznacznego poziomu ich recyklingu i niewłaściwego składowania;
• inspirowanie i popularyzację przyjaznych środowisku zachowań podczas prowadzenia działalności gospodarczej;
• wdrażanie programów edukacji mieszkańców w zakresie m.in. oszczędzania wody, szkodliwości dla stanu wód i gleby, niewłaściwej gospodarki ściekami, prawidłowego wykorzystania ścieków powstających w gospodarstwach rolnych i procesach produkcji;
• propagowanie kolektorów słonecznych, jako źródeł ciepła odpowiednich do przygotowania ciepłej wody użytkowej, pracujących w układach ambiwalentnych ze źródłem konwencjonalnym.⁶

Przedstawione powyżej zamierzenia programowe współpracy gmin to nic innego jak realizacja zadań ekologicznych. W powyższym prośrodowiskowym ujęciu celów strategicznych kooperacji międzygminnej konkretne przedsięwzięcia prowadzą do realizacji wyznaczonych kierunków i celów ekologicznych. Zadania te mają charakter inwestycyjny lub pozainwestycyjny i będą realizowane w przewidzianym okresie realizacyjnym (krótkoterminowym lub długoterminowym), aż do osiągnięcia założonego celu. Realizacja zadań krótkoterminowych przewidziana jest w przeciągu czteroletniego okresu obowiązywania Programu Współpracy Gmin na rzecz Ochrony Środowiska Naturalnego. Zadania z długoterminowym okresem realizacyjnym należą do zadań perspektywicznych (okres realizacji w latach 2008–2011).

Autor: Anna Płaza
Przypisy:
¹ Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 roku o Funduszu Poręczeń Unijnych, Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1262.
² Ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o Funduszu Rozwoju Inwestycji Komunalnych, Dz. U. z 2003 roku nr 223, poz. 2218. Zdaniem Zdzisława Smolaka ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przewiduje mechanizmy interwencji państwowej (wojewody), ale jedynie w przypadku impasu decyzyjnego na poziomie gminy w kwestii lokalizacji inwestycji celów publicznych o znaczeniu krajowym lub wojewódzkim. Nie są objęte tym przepisem „ochronnym” inwestycje zamierzone do realizacji przez Związki Gmin lub Powiaty. Paradoksalnie – Krajowy Plan Gospodarki Odpadami nie zawiera żadnego zapisu, który można by zidentyfikować jako „inwestycja celu publicznego o znaczeniu krajowym” – również Plan Gospodarki Odpadami Dolnego Śląska nie wskazuje, że jakakolwiek potrzeba inwestycyjna w gospodarce odpadami to „inwestycja celu publicznego o znaczeniu wojewódzkim”. Jedynym planowanym materialnym udziałem samorządu wojewódzkiego w gospodarce odpadami ma być zakupienie przez ten szczebel administracji publicznej specjalistycznych samochodów do przeprowadzania w gminach (szczególnie wiejskich) mobilnej zbiórki odpadów niebezpiecznych zawartych w strumieniu odpadów komunalnych. Plan Wojewódzki nie precyzuje jednak nawet ram organizacyjno–administracyjnych dla tego przedsięwzięcia, – kto będzie administrował i w jaki sposób finansował działalność tego typu. [Za:] Z. Smolak: Rola współpracy międzygminnej w realizacji zobowiązań wspólnotowych Rzeczpospolitej Polskiej w zakresie gospodarki odpadami komunalnymi. Zagrożenia funkcjonalne i prawne w gospodarce odpadami komunalnymi, wystąpienie z 16 listopada 2004 r. na Międzynarodowym Zjeździe Ekologicznym w Poznaniu, [za:] http://www.teberia.pl/news.php?id=2321 z dn. 24. 07. 2008.
³ Materiały dotyczące seminarium na temat „Rola gmin wiejskich w rozwoju Unii Europejskiej” zorganizowanego w dniu 14 września 2006 r. w Brukseli, op., cit.
⁴ [Za:] A. Potoczek, S. Jachowicz: Administracja publiczna w procesie zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2005.
⁵ [Za:] A. Potoczek, S. Jachowicz: Administracja publiczna w procesie zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym, op., cit.
⁶ Działalność kontrolna rady gminy i komisji ze wzorami pism regulaminów, programów i protokołów, [red.] Z. Majewski, PWE, Warszawa 2005