Materiały na e-mail
Ściągnij omówione tematy na nową maturę z WOS-u (za darmo)

Email
Imię
 
Klasa społeczna PDF Drukuj Email

Definicja klasy społecznej

Klasami społecznymi nazywamy grupy podstawowe istniejące w społeczeństwie. Klasy społeczne różnią się między sobą rolą i pozycją ekonomiczną w społeczeństwie. Są to grupy o charakterze ekonomicznym.

W ten sposób identyfikowane są i charakteryzowane klasy w nowożytnej myśli społecznej. Przykładem powyższego sposobu definiowania jest liberalna wizja społeczeństwa doby wolnokonkurencyjnego kapitalizmu, stworzona przez twórcę klasycznej ekonomii politycznej Adama Smitha. Analiza źródeł dochodów poszczególnych grup umożliwiła uczonemu rekonstrukcję klasowej struktury społeczeństwa kapitalistycznego. Każdy członek społeczeństwa swój dochód czerpie ze źródła, które stanowi jego własność. Okręca związki zachodzące pomiędzy źródłem dochodu a uzyskanym dochodem, na przykład pomiędzy:
- rentą a ziemią;
- zyskiem i kapitałem;
- płacą a pracą.

Społeczeństwo kapitalistyczne

W świetle teorii smithowskiej, podstawowymi klasami społeczeństwa kapitalistycznego są:
- klasa właścicieli ziemi, żyjąca z renty;
- klasa kapitalistów, żyjąca z zysków;
- klasa robotników, żyjąca z pracy.

Pod koniec XVIII stulecia pojęcie klas społecznych upowszechnia się w porewolucyjnej Francji. W sposób systematyczny posługiwał się nim Françis N., Babeuf, który przedstawił społeczeństwo francuskie jako zantagonizowane klasowo. Konflikty przejawiały się w walce pracującego ludu, przede wszystkim proletariatu, z bogatą burżuazją. Z kolei Claude H. Saint – Simon w swojej koncepcji struktury społecznej wyróżnia i przeciwstawia klasę przemysłową i klasę pracujących, związane z cywilizacją industrialną, klasom próżniaczym, korzystających z resztek przywilejów stanowych.
Pojęcie klasy społecznej rozpowszechniło się w XIX stuleciu w teoriach struktury społecznej, manifestach ideologicznych, programach politycznych. Wielką rolę w tym zakresie odegrał ruch robotniczy. Karol Marks nawiązywał do smithowskiej koncepcji klas, jako grup o charakterze ekonomicznym.

Teoria marksistowska uwzględnia zespół trzech kryteriów ekonomicznych klas:

- stosunek do środków produkcji;
- źródła i rozmiary dochodów;
- miejsce i rola w społecznej organizacji pracy.

Struktura społeczna jest, więc układem trzech rodzajów stosunków:

- stosunków własnościowych;
- stosunków dystrybucji;
- stosunków społecznego podziału pracy.

Marksizm opiera się na dychotomicznym modelu struktury społecznej. Charakterystyczny dla marksizmu sposób definiowania klas polega na skrzyżowaniu trzech podziałów dychotomicznych:

- klasy posiadające – klasy nie posiadające;
- klasy nie pracujące – klasy pracujące;
- klasy korzystające z pracy najemnej – klasy nie korzystające z pracy najemnej.

W wyniku podziału dychotomicznego, który przebiega w trzech, uzyskana została charakterystyka klas przeciwstawnych. Klasy przeciwstawne zajmują biegunową pozycję w strukturze klasowej. Kapitalista posiada środki produkcji, nie pracuje i korzysta z pracy najemnej. Robotnik nie posiada środków produkcji, pracuje i nie korzysta z pracy najemnej. Jest on wprawdzie wolny osobiście, ale zależny ekonomicznie od kapitalisty. Brak własnych środków produkcji zmusza go do podjęcia pracy najemnej u kapitalisty w celu zdobycia niezbędnych środków do życia.

Według Marksa w społeczeństwie kapitalistycznym występuje, obiektywna sprzeczność interesów dwóch klas podstawowych, czyli kapitalistów i robotników. Stosunki podziału wartości wytworzonej przez kapitalistę w formie zysku i robotnika w formie płacy, nacechowane są sprzecznościami strukturalnymi. Powiększenie jednej części może się dokonywać jedynie przez zmniejszenie drugiej. W konsekwencji sprzeczności te prowadzą do walki klas, którą Karol Marks określał jako walkę między kapitałem a pracą.

Max Weber posługiwał się pojęciem klas społecznych opartych na kryteriach ekonomicznych. Zwracał on uwagę na wielowymiarowy charakter struktury społecznej. Wyróżniał w społeczeństwie trzy typy układu:

- ekonomiczny;
- społeczny;
- polityczny.

Klasy są podmiotami ładu ekonomicznego. Posiadanie lub nieposiadanie dóbr i dochodu to podstawowe kategorie położenia klasowego. Według Maxa Webera struktura klasowa to układ nierówności i dystansów, kształtujący się na bazie posiadania środków produkcji, kapitału finansowego i specjalistycznych kwalifikacji zawodowych. Ład społeczny natomiast to sposób, w jaki w danej zbiorowości rozdziela się godność społeczną między typowe grupy w niej uczestniczące. Wspólnoty, które skupiają ludzi o podobnym stylu życia oraz poważane i otoczone szacunkiem społecznym nazywane stanami są podmiotami ładu społecznego. Posiadanie lub nieposiadanie godności to podstawowe kategorie położenia stanowego. Według Maxa Webera trzecim wymiarem struktury społecznej jest ład polityczny, która objawia się w udziale we władzy. Podmiotami ładu politycznego są partie, które stanowią zrzeszenia o charakterze celowym i są nastawione na zapewnienie swym członkom wpływów na istniejący aparat władzy.

Różne koncepcje klas społecznych opierają się na wspólnych założeniach teoretycznych:

- klasy traktowane jako podstawowe grupy w strukturze społecznej są następstwem podziałów ekonomicznych społeczeństwa: własności, pracy i dóbr;

- klasy są grupami o charakterze ekonomicznym;

- podział klasowy dotyczy pozycji społecznych generujących system przywilejów i upośledzeń nie wyznaczonych przez kryteria biologiczne;

- przynależność do klasy społecznej to źródło wspólnoty interesów klasowych;

- przeciwstawne położenie klas biegunowych to źródło konfliktów między nimi.
Znaczna część teorii na temat struktury społecznej posługuje się pojęciem klasy średniej. Jest ona klasą podstawową w schemacie gradacji i zajmuje średnią pozycję w systemie stratyfikacji społecznej.
Już w społeczeństwie starożytnym Arystoteles zwracał uwagę na stan średni. Według filozofa stan średni tworzą właściciele drobnych obszarów rolnych i warsztatów pracy, które sami prowadzą. Arystoteles gloryfikował stan średni, uznając, że stanowi on podstawę stabilności państwa. Ludzie z tego stanu najłatwiej dają się motywować, posiadają wystarczający majątek, a dzięki umiarowi są najbardziej bezpieczni dla państwa. Państwo, które opierające na stanie średnim jest wolne od wstrząsów wewnętrznych.
Współcześnie socjologowie ujmują klasę średnią jako wielosegmentową zbiorowość. Jest ona wewnętrznie zróżnicowana, składa się z odrębnych grup społeczno – zawodowych. Wyróżnia się starą i nową klasę średnią. Stara klasa średnia to grupa właścicieli małych i średnich przedsiębiorstw, rzemieślników, właścicieli sklepów, zakładów usługowych oraz osoby wolnych zawodów. Do nowej klasy średniej zaliczani są przede wszystkim pracownicy umysłowi oraz kadry kierownicze średniego i niskiego szczebla.
Warto podkreślić, że grupy ludzi, którzy zajmują najwyższe pozycje na skali stratyfikacji społecznej tworzą elity według kryterium wykształcenia, kultury, majątku, władzy, prestiżu.
 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »