Zagrożenia demokracji
Podstawowym zagrożeniem demokracji jest korupcja władzy. Stanisław Ossowski definiuje władzę jako: „możność podejmowania i realizowania decyzji niezależnie od woli ludzi, których decyzja w taki czy inny sposób dotyczy”.¹ Powyższy sposób sprawowania władzy kłóci się z ideą systemu demokratycznego. W demokracji najogólniej mówiąc, przywódca konsultuje się ze społeczeństwem lub jego przedstawicielami przed podjęciem decyzji politycznej, dochodzi do tzw. konsensusu. Zdaniem politologów przywództwo w systemie demokratycznym wymaga legitymizacji władzy, czyli upoważnienia do działania. Legitymizacja polega na czynnym w drodze wyborów dobrowolnym przyzwoleniu na wypełnianie przez daną grupę władzy. Legitymizacja wyklucza stosowanie przemocy i strachu wobec tych, którzy udzielają przywódcy przyzwolenia na sprawowanie władzy. W każdej organizacji demokratycznej państwa źródłem legitymizacji władzy jest fakt, że wyłoniona ona została w wolnych wyborach. W ustroju demokratycznym obywatele faktycznie uczestniczą z sprawowaniu władzy i udział ten jest aktywny. Demokracja jest wreszcie systemem politycznym, który bezwarunkowo zapewnia udział obywateli w decyzjach politycznych. Gwarantuje rządzonym realną możliwość kontrolowania wybranych rządów, również w sytuacjach koniecznych możliwość zastępowania ich w sposób pokojowy innymi. Autentyczna demokracja zachodzi w państwie prawa, w oparciu o fundamentalną i właściwą, podmiotową koncepcję osoby ludzkiej. Historia ustrojów politycznych przedstawia wiele dowodów tego, że demokracja bez wartości może przemienić w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm. Samo istnienie demokratycznych instytucji nie gwarantuje funkcjonowania demokracji, łatwo, bowiem o ich kompromitacje. 80 procent Polaków (notabene żyjących w państwie demokratycznym) jest przekonanych, że polska polityka jest skorumpowana. Corruptio z łacińskiego zepsucie dotyka establishment polityczny każdego państwa. Polska nie jest tutaj żadnym wyjątkiem. Nadużywanie stanowiska publicznego w celu uzyskania prywatnych korzyści to chleb powszedni polityków każdego szczebla. Synonimem korupcji jest publiczne kłamstwo. Psychologowie społeczni wyodrębniają następujące warunki sprzyjające korupcji:

• Skupienie mocy podejmowania decyzji charakterystyczne dla reżimów niedemokratycznych;
• Brak przejrzystości w podejmowaniu decyzji przez rząd;
• Zaangażowanie dużej ilości funduszy publicznych w jakiś projekt;
• Zamknięte kliki dbające o własne interesy, sieci kolesiowskie („old–boy” networks);
• Mały nacisk państwa na zachowanie procedur prawnych;
• Źle opłacani urzędnicy państwowi;
• Zbyt słabe więzi społeczne;
• Mała wolność wypowiedzi i mała wolność mediów.²

Jak dowodzą badania międzynarodowe, Polska jest szczególnie dotknięta korupcją. Do nieuczciwych praktyk, które składają się na zjawisko szeroko rozumianą korupcję, należą łapówkarstwo, nepotyzm, nieuczciwy lobbing. W opinii Polaków przyjmowanie łapówek za załatwienie sprawy (wykonanie określonych czynności służbowych lub odstąpienie od nich) jest zjawiskiem powszechnym wśród wysokich urzędników państwowych i polityków. Także różnego rodzaju przejawy nepotyzmu, są zdaniem społeczeństwa, powszechne wśród elit politycznych. Cztery piąte ankietowanych (81 procent) jest zdania, że wyżsi urzędnicy państwowi i politycy często załatwiają kontrakty, zamówienia rządowe dla rodziny, kolegów lub znajomych prowadzących firmy prywatne, a jeszcze większa grupa respondentów (87 procent) uważa, że często ma miejsce obsadzanie stanowisk w urzędach, spółkach, bankach itp. swoimi ludźmi, krewnymi lub znajomymi. W naszym kraju rozpowszechniony jest także nieuczciwy lobbing. Politycy i urzędnicy ulegają naciskom biznesu, firm, grup zawodowych i społecznych przy zawieraniu kontraktów, rozstrzyganiu zamówień rządowych.³ W krajach Europy Środkowo–Wschodniej, podlegających transformacji ustrojowej, strategia „inwestowania w politykę” przez biznes uznawana jest za jedną z najbardziej efektywnych metod pomnażania kapitału.⁴ Krzysztof Kiciński zauważa:

„ (…) korupcja występuje (…) w dwóch formach: przestępczej i legalnej. Przestępcza to jest na przykład płatna protekcja, a legalną mamy do czynienia wtedy, gdy jakaś grupa polityczna nie łamie prawa, ale wykorzystuje swoje możliwości i wydaje prawo dla siebie korzystne. (…) Parlamentarzyści, mając w ręku prawną decyzję o swoich dietach, mogą je uchwalić bardzo wysokie, zatracając poczucie przyzwoitości. Podobnie samorządowcy, którzy mogą manipulować swoimi uposażeniami w ten sposób, by jak najbardziej legalnie osiągnąć jak najwyższe korzyści osobiste.”⁵

Można chyba sformułować hipotezę o istnieniu w polskiej polityce tak zwanej „kultury kłamstwa i korupcji”. W pierwszych latach transformacji politycznej państwa polskiego w dyskursie publicznym przeważała interpretacja korupcji jako nieodłącznego produktu ubocznego następujących zmian ustrojowych. Julia Pitera, w artykule zatytułowanym „Święta miłości kochanej ojczyzny”, dzieli się z czytelnikami Newsweeka następującą gorzką refleksją:

„Zanim w (Polsce)⁶ uformowało się pojęcie 'służby publicznej', utrwalony został wizerunek władzy jako grupy ludzi dbających przede wszystkim o swój partykularny interes”.⁷

W imię hasła wspierania rodzimej przedsiębiorczości elity polityczne akcentowały konieczność przyspieszenia procesu formowania się rodzimego kapitału niemal wszelkimi dostępnymi metodami. Takiemu podejściu towarzyszyły argumenty o zasadności i celowości kłamliwych praktyk m.in. jako sposobu „naoliwienia”, usprawnienia wielu instytucji odziedziczonych po państwie socjalistycznym. Wszyscy znamy doskonale powiedzenie „pierwszy milion trzeba ukraść”, powiedzenie ujawniające praktyki działania w sferze polityki i gospodarki. Reasumując demokracja to nie tylko metoda sprawowania władzy przy pomocy parlamentarnych instytucji, ale określony typ kultury, który obejmuje postawy ludzkie, system wartości, obyczaje i prawa.

Autor: Anna Płaza
Przypisy
¹ S. Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
² [Za:] K. Tarchalski, Korupcja i przywilej. Zarys teorii i praktyki, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2000.
³ [Za:] Korupcja, nepotyzm, nieuczciwy lobbing, komunikat z badań, Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa 2004.
⁴ S. Popowski, Państwo za łapówkę, „Rzeczpospolita”, 22 maja 2002.
⁵ K. Kiciński, Korupcja w dwóch formach: przestępczej i legalnej, „Gazeta Wyborcza”, 11 lutego 2001, str. 20.
⁶ Uzupełnienie cytatu poczynione przez autorkę pracy.
⁷ J. Pitera: Święta miłości kochanej ojczyzny, „Newsweek Polska” nr 10, 2001, s. 112.