DĄŻENIA NARODOWOWYZWOLEŃCZE W EUROPIE W XIX WIEKU

Dążeniem narodowowyzwoleńczym nazywamy działania mające na celu zjednoczenie lub odzyskanie niepodległości przez państwo. Drogą do osiągnięcia celu była m. in. zbrojna walka całego narodu, czyli połączenie wszystkich sił przeciw wrogom.

W całym XIX wieku miały miejsce ruchy narodowowyzwoleńcze w różnych częściach Europy. Największe nasilenie ruchów wystąpiło w okresie 1848-1849. Połączone było z wydarzeniami rewolucyjnymi nazywaną Wiosną Ludów. Były to ruchy, które występowały w Europie o niejednolitym podłożu oraz charakterze. Właściwie były to wystąpienia burżuazyjno - liberalne, czasem również republikańskie, w znacznym stopniu narodowowyzwoleńcze. Burżuazja domagała się większej swobody w gospodarce i udziału we władzy. W sojuszu z burżuazją występowały też inne klasy społeczne. Dążenia narodowowyzwoleńcze powstawały pośród tych ludów, które były pozbawione własnych państw (Węgrzy) lub znajdowały się w rozbiciu politycznym (Włosi i Niemcy). Ogromne demonstracje i walki uliczne doprowadziły do spełnienia żądań rewolucjonistów, podziału ich oraz powrotu do absolutyzmu.

Na początku XIX w. miały miejsca powstania serbskie. Były to wystąpienia Serbów w latach 1804-13 i 1815 przeciwko Turkom. Pierwsze powstanie wybuchło w 1804 r. w Paszałyku Belgradzkim. Wodzem powstańców był Jerzego Czarnego. Udało im się w 1806 r. wyzwolić Belgrad. Z Serbii zostali wypędzeni tureccy urzędnicy, ziemię rozdzielono między chłopów. Pokój w Bukareszcie w 1812 r. zobowiązywał Turcję do udzielenia autonomii Paszałykowi Belgradzkiemu. Wbrew temu postanowieniu Turcy w 1813 r. zajęli Serbię i przywrócili stan sprzed powstania. Doprowadziło to w 1815 r. do wybuchu drugiego powstania serbskiego. Po walkach, dzięki poparciu Rosji, Serbia uzyskała autonomię. Potwierdziła ją konwencja akermańska w 1826 r. między Rosją i Turcją oraz traktat adrianopolski w 1829 r. Traktat ten zawarty w 1829 r., zakończył zwycięską dla Rosji wojnę z Turcją. Traktat adrianopolski umacniał pozycję Rosji na Bałkanach. Na jego mocy Serbia uzyskała gwarancję autonomii wewnętrznej i poszerzenia swego terytorium. Od 1878 r. Serbia stała się niepodległa na mocy postanowień kongresu berlińskiego. Był to międzynarodowy kongres zwołany w 1878 r. na życzenie Austro - Węgier i Wielkiej Brytanii w celu przede wszystkim utworzenia Bułgarii. Kongres berliński uznał niepodległość Rumunii i Serbii oraz Czarnogóry. Postanowienia kongresu berlińskiego były następnie podstawą układu terytorialnego na Bałkanach do czasu wojen bałkańskich w latach 1912-1913.

Podczas panowania Habsburgów w Niderlandach Południowych w okresie 1814-1830 zaczęła kształtować się belgijska świadomość narodowa, której pierwszym wyraźnym przejawem był Przewrót Brabancki (1789). Rewolucja belgijska wybuchła 26 sierpnia 1830 pod hasłami obrony swobód obywatelskich i oderwania Belgii od Holandii. Po zerwaniu przez króla rokowań z burżuazją brukselską 20 września masy ludowe opanowały ratusz, lecz pozbawione kierownictwa nie zdołały utworzyć rządu republikańskiego. Wobec interwencji wojsk holenderskich konflikt przekształcił się w walkę narodowowyzwoleńczą. 27 września po wyparciu Holendrów powstał rząd tymczasowy. Dnia 4 października 1830 r. Francja i Anglia zagwarantowały w tzw. Protokole Londyńskim neutralność i niezależność Belgii. Na króla Belgii belgijski kongres narodowy wybrał Leopolda von Sachsen-Coburg. Po tym jak ostatnie wojska holenderskie opuściły Belgię, mocarstwa wschodnie ratyfikowały układy z Belgią wiosną 1833 r. Natomiast Holendrzy uznali jej niepodległość dopiero w roku 1839.

Od 1396 roku Bułgaria była częścią państwa osmańskiego. Z powodu uciążliwych represji stosowanych przez Turków wobec ludności bułgarskiej polegających m.in. na przymusowym nawracaniu z prawosławia na islam, wcielaniu chłopców do oddziałów janczarskich itd., utrzymywała się silna niechęć tej ostatniej do zwierzchnictwa osmańskiego. Od roku 1828 Turcja przeżywała zewnętrzny i wewnętrzny kryzys, który nasilił się w połowie lat 70. XIX wieku. Z uwagi na wizję bankructwa państwa, w 1875 roku zwiększono podatki od ludności niemuzułmańskiej, co było jedną z przyczyn powstań w Hercegowinie oraz Starej Zagorze. Kłopoty Turcji ze stłumieniem tego pierwszego utwierdziły Bułgarów w przekonaniu o możliwości zbrojnego wywalczenia niepodległości. Szczególną rolę w rozbudzeniu aspiracji niepodległościowych Bułgarów odegrał Wasyl Lewski. 20 kwietnia 1876 roku wybuchło największe powstanie narodowe Bułgarów znane pod nazwą Powstanie Kwietniowe. Choć powstanie zakończyło się klęską Bułgarów, przyciągnęło uwagę mocarstw europejskich na położenie narodów bałkańskich okupowanych przez Turcję. W roku 1877 w Konstantynopolu odbyła się konferencja, z udziałem Turcji, Wielkiej Brytanii, Prus, Austro-Węgier, Francji, Włoch i Rosji, na której usiłowano m.in. uzgodnić nadanie Bułgarii autonomii. Sprzeciw Turcji doprowadził do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 roku, w efekcie której Bułgaria odzyskała niepodległość.

15 marca 1848 roku w Peszcie wybuchło Powstanie Węgierskie przeciwko Habsburgom, mające na celu zniesienie cenzury, powołanie niezależnego rządu węgierskiego, równości wobec prawa dla wszystkich obywateli oraz likwidacji pańszczyzny. Zainicjowane zostało pod wpływem wiadomości o rewolucji w Paryżu i Wiedniu i stanowiący część Wiosny Ludów. Początkowo (do kwietnia 1849), pomimo prowadzenia regularnej wojny z wojskami austriackimi i powstania niezależnego rządu z L. Batthyánym jako premierem, przeprowadzającego reformy społeczne (zniesienie pańszczyzny, cenzury, ogłoszenie równouprawnienia wszystkich obywateli), nie zdecydowano się na ostateczne zerwanie z Habsburgami. Po serii zwycięstw na początku 1849 i opanowaniu Budy, 14 IV 1849 sejm węgierski pod naciskiem L. Kossutha ogłosił detronizację Habsburgów, a 19 kwietnia niepodległość Węgier. Rewolucja węgierska 1848–49 spotkała się z poparciem polskiego rządu narodowego na emigracji, a w walkach po stronie węgierskiej uczestniczył 3-tysięczny legion polski pod wodzą gen. Józefa Wysockiego. Mimo pomocy udzielonej władzom austriackim przez Chorwatów, Serbów i Rumunów, rząd wiedeński nie wynagrodził im tego i stosował politykę represji i germanizacji.

Zjednoczenie Włoch to historyczne wydarzenie, zapoczątkowane w 1861 roku i stanowiące proces ciągnący się przez kilkanaście lat. W 1848r. w wielu częściach Europy miały miejsce protesty i bunty zwane Wiosną Ludów. Pokazały one, że ludzie nie byli zadowoleni z rządów, że chcieli i powinni mieć wpływ na władzę. Jedną z ważnych przyczyn Wiosny Ludów była chęć utworzenia przez ludzi mówiących tym samym językiem własnego, niezależnego państwa (nacjonalizm). Nacjonalizm był szczególnie widoczny, obok Niemiec, we Włoszech. Na początku XIX wieku Włochy składały się z wielu małych państewek z wyjątkiem Królestwa Piemontu, Królestwa Neapolu i Państwa Kościelnego, które nadzorowane było przez papieża. Małe, włoskie państewka były pod zwierzchnictwem Francji i Austrii. Pierwsze ruchy niepodległościowe rozpoczęły się w latach trzydziestych XIX w. Również Wiosna Ludów 1848-49, która wybuchła w wielu państewkach i miastach włoskich przeciwko obcej lub zbyt konserwatywnej, własnej władzy została stłumiona. Dopiero rozwój przemysłu, nowoczesnego rolnictwa, kapitalizm, modernizacje w wielu dziedzinach i rozwój oświaty, sprawiły, że bunty stały się łatwiejsze. Więcej ludzi umiało czytać, a gazety informowały co dzieje się w innych krajach. Najbardziej rowinięta ekonomicznie część Włoch to Piemont. Piemont to ośrodek włoskich ruchów narodowowyzwoleńczych ("Risongimento") i dążeń do zjednoczenia Włoch, pod przewodnictwem dynastii sabandskiej. Pierwotnie chodziło im o rozszerzenie granic swego państwa i podniesienie rangi rodziny panującej, z którą się za granicą prawie nie liczono. Gdy na czele ruchu zjednoczeniowego stanął w Piemoncie jego pierwszy minister - książę Camillo Cavour (1810-1861) odniósł widoczny sukces. Zawarł on sojusz z Francją w 1858r i wspólnie pokonali w 1859r Austrię. Wtedy to większość północnych i środkowych Włoch została przyłączona do Piemontu. Za swą pomoc Francja uzyskała Niceę i Sabandię. Wojna z Austrią wywarła również silne wrażenie także na południu. W 1960 w Królestwie Obojga Sycylii wybuchł bunt. Ginseppe Garibaldi był jej przywódcą. Wraz ze swą armią "czerwonych koszul" w 1860 zorganizował wyprawę "Tysiąca" (początkowo tylko tylu miał żołnierzy) na Sycylię. Wśród jego żołnierzy byli również Polacy, m.in. oficer artylerii Konstanty Ordon. Girabaldi obalił rządy Burbonów na Sycylii i w południowych Włoszech. Jego wyprawa dotarła z Genni do Marsala, Palermo, Milazo, Catanzano i Neapolu. Miał zamiar wkroczyć do Państwa Kościelnego. Girabaldi na wyzwolonych terenach przeprowadził reformy, m.in. rozdał ziemię chłopom i zniósł przywileje szlacheckie. Zaniepokoiło to Camilla Cavoura. W obawie przed stworzeniem w środkowych Włoszech republiki skierował wojska Sardyńskie do Państwa Kościelnego, a później Królestwa Neapolu. Książę Cavour zajął Państwo Kościelne (z wyjątkiem Rzymu i najbliższej okolicy). W 1861 roku ogłoszono powstanie Włoch pod władzą dynastii Sabandzkiej, rządzącej w Piemoncie i stolicą w Turynie. Cavour zmarł w 1861 na malarię. Poza zjednoczone w ten sposób Włochy pozostała Wenecja (pod rządami Austrii) i Rzym (pod władzą papieża, jednak bronił go garnizon francuski). Wenecję przyłączono do Włoch w 1866r pod klęsce Austrii w wojnie z Prusami, a Rzym armia włoska zajęła po katastroficznej klęsce Francji w wojnie z Prusami (1970-71). Papież Pius IX ogłosił ekskomunikę (wyklęcie z Kościoła Katolickiego) na wszystkich wykonawców "świętokradzkiego rabunku". Żadne państwo nie protestowało, ale i nie popierało takiego postępowania rządu włoskiego. W Rzymie były 2 korpusy dyplomatyczne. Jeden w Watykanie, przy papieżu, a drugi w Kwirynale (przy królu włoskim). Stolicę przeniesiono z Tutynu do Rzymu. W latach 1859-1870 uformowało się w Europie nowe, wielkie państwo. Zjednoczenie zostało narzucone przez Włochów z północnego zachodu. "Piemontyzacja" Włoch zaczęła się szybko i gwałtownie. Bardzo odczuto ją zwłaszcza na południu. Różna była struktura gospodarcza terenów dawnych włoskich państewek - od zaawansowanego kapitalizmu (Piemont) po feudalizm na Południu. Wiele różnych problemów czekało nowe państwo do rozwiązania.

XIX wiek był okresem wielkich przemian: wiele narodów walczyło o niepodległość i wolność swojej ojczyzny. Narody nękane pragnęły upragnionej swobody i suwerenności. Nie wszystkie powstania narodowowyzwoleńcze kończyły się powodzeniem. Jednak ludzie nie poddawali się, ambitnie osiągali swoje cele. Dzięki temu został nadany nowy kształt Europie i wiele państw jest w dzisiejszych czasach wolnych.

AUTOR:
ALEKSANDRA CZYRNEK

BIBLIOGRAFIA:

Repetytorium WOS

Historia Europy – wydawnictwo OSSOLINEUM

Encyklopedia PWN